सूर्य होऊन शोषणारा, इंद्र होऊन बरसणारा तोच एक ! : ज्ञानेश्वरीतील विश्वरहस्य Universe Truth

ही ओवी केवळ निसर्गातील जलचक्राचे वर्णन करणारी नाही, तर संपूर्ण सृष्टीच्या मागे कार्यरत असलेल्या एकाच परमचैतन्याची अनुभूती देणारी आहे. आटविणारा सूर्य आणि जीवनदायी पाऊस पाडणारा इंद्र हे वेगळे नसून त्यांच्यामागील तत्त्व एकच आहे, असा अद्वैताचा गूढ संदेश या ओवीतून व्यक्त होतो. जीवनातील सुख-दुःख, हानी-लाभ आणि निर्माण-विनाश या सर्व परस्परविरोधी वाटणाऱ्या घटनांमध्येही ईश्वराचीच लीला दडलेली आहे, याची प्रचिती ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीतून करून देतात.

राजेंद्र घोरपडे

मी सूर्याचेनि वेषें । तपें तैं हें शोषे ।
पाठीं इंद्र होऊनि वर्षे । तैं पुढती भरे ।। २९६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – मी सूर्याच्या रूपानें प्रकाशतो, त्या वेळेला हें सर्व आटून जाते आणि मागाहून मीच इंद्र बनून ज्या वेळेला पाऊस पाडतो, त्या वेळी पुन्हां आबादानी होते.

ही ओवी अत्यंत साधी वाटते; परंतु तिच्या आशयात संपूर्ण विश्वाचे रहस्य सामावलेले आहे. सूर्याची उष्णता, पृथ्वीवरील जलाचे आटणे, त्यानंतर ढग निर्माण होणे आणि पुन्हा पावसाच्या रूपाने पृथ्वीवर जीवन फुलणे, या दिसायला नैसर्गिक वाटणाऱ्या प्रक्रियेतही परमेश्वरच कार्यरत आहे, अशी अद्वैताची अनुभूती ज्ञानदेव या ओवीतून देतात. सृष्टीतील प्रत्येक घटना ही स्वतंत्र नसून तिच्यामागे एकच चैतन्य कार्यरत आहे, हे या ओवीचे गूढ आहे.

मानवी मनाची एक सवय असते. जे सुखद वाटते त्याला देवाची कृपा म्हणायचे आणि जे त्रासदायक वाटते त्यापासून देवाला दूर ठेवायचे. पाऊस पडला तर देव प्रसन्न झाला असे म्हणायचे, दुष्काळ पडला तर निसर्गाचा कोप झाला असे म्हणायचे. पण ज्ञानदेव सांगतात की, केवळ पाऊस पाडणारा देव नाही, तर उन्हाने आटविणारा देवही तोच आहे. जलशोषण करणारा सूर्य आणि जलवृष्टी करणारा इंद्र हे दोन वेगळे नसून त्या दोघांतून कार्य करणारे तत्त्व एकच आहे. त्यामुळे जीवनात घडणाऱ्या विरुद्ध वाटणाऱ्या घटना प्रत्यक्षात परस्परपूरक असतात.

सूर्याच्या उष्णतेशिवाय पावसाची निर्मितीच होऊ शकत नाही. जर सूर्याने समुद्रातील पाणी आटवले नाही, तर ढग निर्माण होणार नाहीत आणि पाऊसही पडणार नाही. म्हणून आटविणे आणि भरून काढणे या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. जीवनातही असेच असते. एखाद्या वेळी नुकसान, अपयश, विरह किंवा दुःख आपल्याला शोषून काढत असल्यासारखे वाटते. परंतु त्या अनुभवांतूनच नव्या उमेदीचे, नव्या समृद्धीचे बीज तयार होत असते. जे हरपते ते कायमचे हरविण्यासाठी नसते; अनेकदा ते नव्याने प्राप्त होण्यासाठी आवश्यक असते.

भगवद्गीतेच्या नवव्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण स्वतःच्या विश्वरूपाचे वर्णन करीत आहेत. ते म्हणतात, “मीच अमृत आहे आणि मृत्यूही मीच आहे.” ही कल्पना सामान्य बुद्धीला विरोधाभासी वाटते. कारण आपण चांगले आणि वाईट, सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी यांचे वेगळे कप्पे करून जग पाहण्याची सवय लावून घेतलेली असते. पण अध्यात्माचे दृष्टीकोन वेगळे असतात. ते संपूर्णतेने पाहायला शिकवतात. ज्या परमशक्तीमुळे निर्माण होते, तीच शक्ती परिवर्तनही घडवून आणते. म्हणून विनाश हा निर्माणाचा शत्रू नसून त्याचाच एक भाग असतो.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीतून निसर्गाकडे पाहण्याची एक दिव्य दृष्टी मिळते. आधुनिक विज्ञान सांगते की, सूर्याच्या उष्णतेमुळे बाष्पीभवन होते, त्यातून ढग निर्माण होतात आणि नंतर पाऊस पडतो. विज्ञान ही प्रक्रिया स्पष्ट करते; पण ज्ञानेश्वर त्या प्रक्रियेमागील चैतन्य दाखवतात. विज्ञान कारण सांगते, अध्यात्म कर्ता दाखवते. दोन्हींत विरोध नाही. उलट विज्ञान आणि अध्यात्म यांची सांगड येथे दिसून येते. कारण ज्ञानदेवांना निसर्गातील प्रत्येक हालचालीत परमात्म्याचे दर्शन घडते.

शेतकऱ्याच्या जीवनात या ओवीचा अर्थ अधिक स्पष्टपणे अनुभवास येतो. उन्हाळ्यात जमीन कोरडी पडते. विहिरींची पातळी कमी होते. नदी-नाले आटतात. सर्वत्र रखरखाट दिसतो. पण हीच उष्णता पुढील पावसासाठी आवश्यक असते. नंतर काळे ढग दाटून येतात, पाऊस बरसतो आणि तीच कोरडी जमीन हिरवागार शालू नेसते. या बदलांमध्ये परमेश्वराचे चक्र अखंड सुरू असते. म्हणून शेतकरी उन्हावरही रागावत नाही आणि पावसावरही हक्क सांगत नाही. तो दोघांनाही दैवी देणगी मानतो. त्याला माहिती असते की, आजचा उन्हाळा उद्याच्या पावसाची पूर्वतयारी आहे.

मानवी जीवनातही काही प्रसंग असे येतात की, सर्व काही संपल्यासारखे वाटते. व्यवसायात नुकसान होते, जवळची माणसे दूर जातात, अपेक्षित यश मिळत नाही, आरोग्य साथ देत नाही. अशा वेळी मनुष्य खचून जातो. त्याला वाटते की, ईश्वराने आपल्याला विसरले आहे. परंतु ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी अशा वेळी आशेचा दीप बनते. कारण जो शोषून घेतो, तोच भरून काढतो. सूर्य आणि इंद्र वेगळे नाहीत. त्यामुळे दुःखाचा काळ हा देवापासून दूर नेणारा नसून त्याच्याकडे अधिक जवळ घेऊन जाणारा असतो.

संत साहित्यामध्ये परमेश्वराला आईची उपमा दिलेली आढळते. आई कधी मुलाला कुरवाळते, तर कधी शिस्त लावण्यासाठी रागावते. पण त्या दोन्ही कृतींच्या मुळाशी प्रेमच असते. त्याचप्रमाणे परमेश्वर कधी सुखाच्या रूपाने भेटतो, तर कधी दुःखाच्या रूपाने. परंतु त्यामागे जीवाचे कल्याण हाच उद्देश असतो. जेव्हा एखादे झाड छाटले जाते, तेव्हा ते नष्ट करण्यासाठी नाही, तर त्याला अधिक बहर यावा म्हणून छाटले जाते. जीवनातील काही कठीण प्रसंगही अशाच प्रकारचे असतात.

ज्ञानेश्वरांची दृष्टी केवळ धार्मिक नाही, तर अत्यंत व्यापक आहे. ते विश्वाला एका अखंड एकात्मतेने पाहतात. आपल्याला दिसणारी विविधता ही बाह्य स्वरूपाची आहे. प्रत्यक्षात सर्वत्र एकच तत्त्व कार्यरत आहे. सूर्य, पाऊस, वारा, नदी, पर्वत, वनस्पती, प्राणी आणि मानव या सर्वांच्या मागे एकच चैतन्य आहे. म्हणून माणसाने अहंकार सोडून या विश्वाशी एकरूप होण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. आपण स्वतंत्र कर्ते नसून त्या परमशक्तीच्या योजनेतील एक घटक आहोत, ही जाणीव झाली की जीवनातील ताण कमी होतो.

आजच्या काळात माणूस निसर्गावर विजय मिळविण्याचा प्रयत्न करीत आहे. पण प्रत्यक्षात तो निसर्गाचा एक भाग आहे. सूर्याची उष्णता, पावसाची कृपा, पृथ्वीची सुपीकता आणि वायूची हालचाल यांवरच त्याचे अस्तित्व अवलंबून आहे. त्यामुळे या ओवीतून पर्यावरणाचा संदेशही मिळतो. निसर्गावर प्रेम करणे म्हणजे परमेश्वरावर प्रेम करणे होय. कारण निसर्गातील प्रत्येक घटकात देवाचे अस्तित्व आहे. म्हणून जल, जंगल आणि जमीन यांचे जतन करणे ही केवळ सामाजिक जबाबदारी नसून ती आध्यात्मिक साधनाही आहे.

जीवनात सतत भरभराट राहणे शक्य नसते. ऋतू बदलतात तसे परिस्थितीही बदलते. कधी वसंत असतो, कधी उन्हाळा असतो, कधी पावसाळा असतो. या बदलांना स्वीकारणे म्हणजेच समत्व. ज्ञानदेवांच्या या ओवीतून समत्वाची शिकवण मिळते. सुख आले म्हणून अति आनंदून जायचे नाही आणि दुःख आले म्हणून निराश व्हायचे नाही. कारण दोन्हींच्या मागे तोच परमेश्वर आहे. जो हे जाणतो, तो जीवनातील चढउतारांमध्ये स्थिर राहू शकतो.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “ठेविले अनंते तैसेचि राहावे.” याचा अर्थ निष्क्रिय राहणे असा नाही, तर परमेश्वराच्या योजनेवर विश्वास ठेवणे असा आहे. शेतकरी पाऊस पडेल या आशेने शेती करतो. त्याचप्रमाणे भक्त परमेश्वराच्या कृपेवर विश्वास ठेवून आपले कर्तव्य करीत राहतो. कारण त्याला माहिती असते की, आजचा कोरडेपणा कायमचा नाही. ज्या शक्तीने आटवले आहे, तीच शक्ती पुन्हा भरभरून देणार आहे.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून आशावादाचीही प्रेरणा मिळते. जीवनात काहीही स्थिर नाही. दुःख कायमचे राहत नाही आणि सुखही कायमचे राहत नाही. परिवर्तन हा विश्वाचा नियम आहे. म्हणून संकटांच्या काळात धीर ठेवणे आवश्यक आहे. उन्हाच्या तडाख्यानंतर पावसाची सर येते, तसेच जीवनातील अंधारानंतर प्रकाशही येतो. ही श्रद्धा मनुष्याला संकटांशी सामना करण्याची शक्ती देते.

भक्तीमार्गात परमेश्वराला सर्वत्र अनुभवण्याची साधना महत्त्वाची मानली जाते. मंदिरात देव पाहणे सोपे असते; पण उन्हात, दुष्काळात, संकटात आणि अपयशातही त्याचे अस्तित्व जाणवणे ही खरी भक्ती आहे. ज्ञानेश्वर माऊली आपल्याला याच अनुभूतीकडे नेतात. ते सांगतात की, देव केवळ फुलांच्या हारात नाही, तर उन्हाच्या झळांमध्येही आहे. तो केवळ पावसाच्या थेंबात नाही, तर कोरड्या जमिनीतही आहे. कारण निर्माण आणि परिवर्तन या दोन्हींचा आधार तोच आहे.

यातून हाच संदेश मिळतो की, जीवनातील प्रत्येक अनुभवाला परमेश्वराची देणगी मानून स्वीकारावे. जे मिळाले त्याबद्दल कृतज्ञ राहावे आणि जे हरपले त्यातून काहीतरी नवीन उगवेल, असा विश्वास ठेवावा. सूर्य आणि इंद्र यांच्यामध्ये जसा विरोध नाही, तसाच सुख आणि दुःख यांच्यामध्येही मूलभूत विरोध नाही. दोन्ही जीवनाच्या प्रवासातील आवश्यक टप्पे आहेत.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीतून विश्वाच्या अखंड प्रवाहाचे दर्शन घडते. आटणे आणि भरून येणे, कोरडेपणा आणि समृद्धी, उन्हाळा आणि पावसाळा, विरह आणि मिलन, दुःख आणि आनंद या सर्वांमधून एकच परमसत्य आपले कार्य करीत असते. म्हणून जीवनात काहीही घडो, श्रद्धेचा दीप विझू देऊ नये. कारण जो सूर्याच्या रूपाने शोषून घेतो, तोच इंद्राच्या रूपाने पुन्हा भरभरून देतो. आणि हीच जाणीव मनुष्याला भयातून मुक्त करून परमेश्वराच्या अखंड कृपेचा अनुभव देणारी ठरते. ज्ञानेश्वरांच्या भाषेत सांगायचे तर, सर्वत्र तोच आहे, सर्व काही त्याचेच आहे आणि अखेरीस सर्व काही त्याच्यामध्येच पुन्हा भरून निघते. हाच या ओवीचा गूढार्थ, हाच तिचा अध्यात्मसंदेश आणि हाच जीवनाला समत्व, श्रद्धा आणि आशेची दिशा देणारा अमृतमंत्र होय.