दहा महिने न थांबता आकाशात विहार करणारा पक्षी- स्विफ्टचा अद्भुत प्रवास

स्विफ्ट पक्ष्यांचं रूप विशेष आहे. त्यांना “उडता सिगार” असं म्हणतात — कारण त्यांचे शरीर लहान, आणि पंख लांब व निमुळते असतात. त्यांचा धुरकट राखाडी रंग, तीक्ष्ण आवाज आणि १२ ते १३ इंच (३०-३३ सेमी) एवढं पंखफैलाव हे त्यांचे वैशिष्ट्य. त्यांचा उड्डाणाचा वेग आणि हवाई खेळ पाहून कोणालाही आश्चर्य वाटतं.

दहा महिने न थांबता विहार करणारा स्विफ्ट पक्षी – निसर्गातील आश्चर्य आणि सहनशक्तीचा चमत्कार

आपण माणसं एखादी गोष्ट सलग दहा महिने न थांबता करू शकतो का ? अर्थातच नाही. पण पक्ष्यांच्या जगात अशी एक अद्भुत जात आहे, जी हे काम सहज करते. ‘स्विफ्ट’ (Swift) नावाचा हा छोटासा पक्षी सलग दहा महिने न थांबता आकाशात उडत राहतो — जमिनीवर न उतरता !

स्वीडनमधील लुंड विद्यापीठातील जीवशास्त्रज्ञांनी केलेल्या संशोधनातून हा आश्चर्यकारक शोध लागला आहे. त्यांनी पक्ष्यांवर बसवलेल्या विशेष डेटा लॉगर उपकरणाच्या मदतीने हे उलगडलं. हे उपकरण प्रकाश आणि हालचाल दोन्ही मोजते. या अभ्यासात दिसून आले की काही स्विफ्ट पक्षी थोड्या वेळासाठी जमिनीवर उतरतात, पण बहुतांश पक्षी संपूर्ण दहा महिन्यांच्या स्थलांतर काळात सतत आकाशातच राहतात. ते फक्त दोन महिन्यांच्या प्रजनन काळातच जमिनीवर उतरतात.

“ही शोधपत्रिका प्राणी शरीरशास्त्राच्या मर्यादांनाच आव्हान देते. दहा महिने सतत उडणारा हा पक्षी म्हणजे एक विक्रम आहे,” असं लुंड विद्यापीठातील जीवशास्त्रज्ञ डॉ. अँडर्स हेडनस्ट्रॉम यांनी सांगितलं.

इतर पक्षी इतका लांब प्रवास करू शकतात का ?

अनेक पक्षी लांब अंतर पार करतात. उदाहरणार्थ, वांडरिंग अल्बाट्रॉस हा पक्षी १६,०९० किलोमीटर एवढा प्रवास पंख न हलवता करू शकतो ! तर हमिंगबर्ड आपल्याच शरीराच्या लांबीच्या २.९ कोटी पट अंतर एकाच उड्डाणात पार करू शकतो. पण कॉमन स्विफ्ट या पक्ष्याचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचं उड्डाण सतत पंख हालवत केलं जातं. म्हणजेच त्याला ‘ग्लायडिंग’चा (hang gliding) आधार नसतो. त्यामुळे त्याची सहनशक्ती आणि शारीरिक रचना विज्ञानासाठी अजूनही एक रहस्यच आहे. ते कधी झोपतात? खातात कसे? एवढा वेळ उड्डाण करताना थकवा येत नाही का? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं अजून शास्त्रज्ञ शोधत आहेत.

स्विफ्टची सहनशक्ती कशी टिकते?

संशोधकांनी हे लक्षात आणले की जे पक्षी दहा महिने एकदाही जमिनीवर उतरले नाहीत, त्यांनी या काळात आपली संपूर्ण उडणारी पिसं (wing feathers) गाळून नवी पिसं वाढवली होती. मात्र, जे पक्षी मधूनमधून उतरले, त्यांनी पंखांची पिसं गाळली नव्हती. १३ पक्ष्यांवर केलेल्या अभ्यासात, जे थोडेसे उतरले ते देखील ९९.५ टक्के वेळ आकाशातच होते. म्हणजेच थोड्याशा विश्रांतीनंतरही त्यांच्या उड्डाणाच्या सवयी जवळजवळ सारख्याच राहिल्या.

“पंखांची गळती (moulting) होते किंवा नाही यावरून पक्ष्यांची तब्येत, परजीवींचा त्रास किंवा उर्जेची स्थिती ठरू शकते,”

डॉ. हेडनस्ट्रॉम

स्विफ्ट पक्ष्यांचं वास्तव्य आणि स्थलांतर

पूर्वी स्विफ्ट पक्षी पोकळ झाडांमध्ये घरटी बांधत असत. पण आजकाल झाडांची संख्या कमी झाल्यामुळे त्यांनी शहरी वातावरणाशी जुळवून घेतलं आहे. ते चिमण्या, विहिरी, हवेशीर खिडक्या किंवा जुन्या इमारतींच्या भिंतींमध्ये घरटी बांधतात. त्यांचा नातेवाईक पक्षी चिमणी स्विफ्ट (Chimney Swift) तर पूर्णपणे इमारतींवर अवलंबून आहे.

स्विफ्ट हे लांब पल्ल्याचे स्थलांतर करणारे पक्षी आहेत. हिवाळ्यात ते उबदार प्रदेशात स्थलांतर करतात. काही स्विफ्ट दक्षिण अमेरिकेतील पेरू किंवा अमेझॉन खोऱ्यात तर काही युरेशिया आणि दक्षिण आफ्रिका या भागांत आढळतात. दरवर्षी जून-जुलै मध्ये त्यांचा प्रजनन काळ सुरू होतो आणि त्या काळात ते घरटी बांधून पिल्लं वाढवतात.

स्विफ्ट पक्षी ओळखायचे कसे ?

कॉमन स्विफ्ट उत्तर अमेरिकेत दुर्मिळ आहे, पण चिमणी स्विफ्ट दरवर्षी न्यू इंग्लंड परिसरात वसंत ऋतूत येतो. त्यांचा आगमन काळ उडणाऱ्या कीटकांच्या प्रादुर्भावाशी अचूक जुळलेला असतो — कारण हे कीटकच त्यांचं प्रमुख अन्न असतं. स्विफ्ट पक्ष्यांचं रूप विशेष आहे. त्यांना “उडता सिगार” असं म्हणतात — कारण त्यांचे शरीर लहान, आणि पंख लांब व निमुळते असतात. त्यांचा धुरकट राखाडी रंग, तीक्ष्ण आवाज आणि १२ ते १३ इंच (३०-३३ सेमी) एवढं पंखफैलाव हे त्यांचे वैशिष्ट्य. त्यांचा उड्डाणाचा वेग आणि हवाई खेळ पाहून कोणालाही आश्चर्य वाटतं. ते हवेतील किड्यांवर उपजीविका करतात आणि त्यांच्या उड्डाणशैलीत अप्रतिम कलाबाजी दिसते.

स्विफ्ट पक्ष्यांचं संवर्धन का आवश्यक आहे ?

जरी स्विफ्टने शहरातील वातावरणाशी जुळवून घेतलं असलं, तरी त्यांची संख्या कमी होत आहे. हवामान बदल, शहरीकरण आणि उडणाऱ्या कीटकांची घट — या तिन्ही कारणांमुळे त्यांच्या अन्नसाखळीवर धोका निर्माण झाला आहे.

Mass Audubon सारख्या संस्था स्विफ्टसाठी संरक्षण मोहिमा राबवत आहेत. त्या संस्था वैज्ञानिक निरीक्षण, अधिवास संवर्धन आणि जनजागृती या माध्यमातून पक्ष्यांचे संरक्षण करतात. नागरिकही आपल्या परिसरात स्विफ्टसाठी घरटी (nest box) किंवा स्विफ्ट टॉवर बसवून त्यांना सुरक्षित निवासस्थान उपलब्ध करून देऊ शकतात.

निसर्गाचा चमत्कार: स्विफ्टचे उड्डाण

स्विफ्ट म्हणजे केवळ एक पक्षी नाही, तर निसर्गातील सहनशक्ती, स्थैर्य आणि जिद्दीचं प्रतीक आहे. दहा महिन्यांच्या अखंड उड्डाणातही तो आपलं संतुलन आणि जीवनाचा ताल राखतो — माणसाला शिकवण देतो की “स्वातंत्र्य म्हणजे सतत उडत राहणं, आणि प्रयत्न म्हणजे थकवा न मानणं.”