पन्नास अंशांच्या झळांपासून शून्य अंशांच्या थंडीपर्यंत… सहाराचा अनुभव

एका भटक्याची डायरी

क्षितिजापर्यंत पसरलेला सोनेरी वाळूचा महासागर, दिवसा ५० अंशांहून अधिक तापमानाची अंगाची लाहीलाही करणारी झळ आणि रात्री शून्य अंशांपर्यंत घसरलेली थंडी— अशा टोकाच्या हवामानाचा अनुभव घेण्यासाठी आम्ही ट्युनिशियातील सहारा वाळवंटाच्या अंतरंगात शिरलो. उंटाच्या पाठीवरून आणि लँड क्रूझरच्या चाकांवरून केलेल्या या प्रवासात वाळवंटातील ओअॅसिस, खजुरांची हिरवीगार नंदनवनं, आदिवासींची जीवनशैली आणि डोंगर पोखरून उभारलेली अद्भुत घरं यांचा जवळून परिचय झाला. सहाराच्या रखरखीत शांततेत दडलेले निसर्गाचे वैभव आणि मानवी जिद्दीची ही रोमांचकारी सफर अविस्मरणीय ठरली.

जयप्रकाश प्रधान, ज्येष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी

ट्युनिशिया: प्रत्यक्ष सहारा वाळवंटात …

सहारा हे जगातील सर्वात मोठं वाळवंट. ९० लाख घन किलोमीटर क्षेत्रफळ असलेला हा वाळूचा रखरखीत महासागर आफ्रिका खंडातील ११ राष्ट्रांमध्ये पसरला आहे. उन्हाळ्यात दिवसा येथील तापमान ५५ ते ६५ डिग्री सेल्सिअस पर्यंत चढतं आणि रात्रीच्या वेळी शून्य अंशापर्यंत उतरतं. गेली दोन वर्ष अमेरिकेतील अलास्का, स्कँडेनेव्हियातील आर्टिक सर्कलमध्ये हजारो मैल पसरलेल्या बर्फाच्या ग्लेशियर्सवर हिवाळ्यात मनसोक्त फिरणं झालं होतं. अशीच भटकंती यावेळी त्याच्या अगदी उलट म्हणजे सहारा वाळवंटात करण्याची कल्पना पत्नी जयंतीच्या मनात आली.

त्यासाठी आफ्रिकेतील ट्युनिशिया या अगदी छोट्या राष्ट्राची निवड तिने केली. त्या देशाच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी जवळजवळ ५० हजार चौरस किलोमीटरचे क्षेत्रफळ हे सहारा वाळवंटांनं व्यापलं आहे आणि विशेष म्हणजे ४ बाय ४ व्हेइकल किंवा उंट यांच्या साहाय्याने येथे तुम्ही काही तासात सहाराच्या अगदी मध्यभागी पोहोचू शकता. ट्युनिशियाच्या दक्षिणेला असलेलं डाऊझ हे सहारा वाळवंटाचं प्रवेशद्वार मानण्यात येतं. इथून सहारा वाळवंटात चांगली ८००- ९०० किलोमीटरची भटकंती केली. त्यामुळे क्षितिजापर्यंत मैलोन्मैल पसरलेली वाळूची मैदानं, सॅण्ड ड्युन्स म्हणजे वाळूच्या टेकड्या, वाळवंटातील हिरवळ म्हणजे ओअॅसिस, या ओसाड प्रदेशात राहणारे आदिवासी, त्यांची घरं, जीवनपद्धती, सहारात नंदनवन निर्माण करून करोडो डॉलर्सचे उत्पन्न देणारी खजुराची झाडं, टोकाच्या हवामानातील सोबती उंट व अन्य प्राणी यांची चांगली माहिती करून घेता आली.

प्रत्यक्ष सहारा वाळवंटात प्रवास सुरू करण्याआधी त्या वाळवंटाची थोडी माहिती असणे उपयुक्त ठरतं. ट्युनिशियाच्या दक्षिण व लागून असलेल्या अल्जेरियाच्या काही भागात ते पसरलं आहे. हजारो मैल लांब दिसणारी पांढऱ्या वाळूची पठारं, त्यातील उंच-लहान वाळूच्या टेकड्या, मधून-मधून दृष्टीस पडणारे पांढऱ्या दगडांचे डोंगर, क्वचित कोठे खजुराच्या झाडांची हिरवळ, त्याच्या आसपास राहणारे स्थानिक आदिवासी है। सहाराचं चित्र म्हणता येईल.

या वाळवंटात जायचं तर काही बंधनं पाळावी लागतात व त्याची अंमलबजावणी अत्यंत कडकपणे होते. सागराप्रमाणे विशाल, भव्य असलेलं हे वाळवंट आकर्षक वाटलं तरी ते फार धोकादायक ठरू शकतं. वाळूचं वादळ इतकं भयानक असतं की रस्ते, टेकड्या, पूर्णतः नाहीशा होतात. गावंच्या गावं उडून जातात. होत्याचं नव्हतं होतं. त्यामुळे मान्यताप्राप्त संघटनांची शिफारस असलेले उंट, अगर फोर व्हीलर गाड्या आणि स्थानिक गाईड यांच्या साहाय्यानेच वाळवंटात सहल करणे श्रेयस्कर.

वाळवंटात हवामान क्षणाक्षणाला बदलू शकतं. ६० डि.से. तापमान एकदम २०-२५ डिग्रीपर्यंत उतरतं. त्यादृष्टीने सर्व काळजी व दक्षता घेऊनच प्रवास करणं योग्य. त्यासाठी काय व कोणते कपडे घालावेत आदी सूचना आम्हाला पहिल्या दिवशीच देण्यात आल्या. प्रवासाच्या वेळी जास्तीतजास्त जाड कपडे, जोरदार वाऱ्याला तोंड देऊ शकेल असा डोक्याला गुंडाळावयाचा स्कार्फ, गळ्यात दोरी अडकवता येणारी हॅट व डोळ्यांना गॉगल्स असणं जरूरीचं असतं. सहारा वाळवंटाच्या परिसरात आमचा मुक्काम चांगला सात-आठ दिवसांचा होता. फोरव्हील लँड क्रूझर व काही ठिकाणी उंटावरून प्रवास करून आम्ही निरनिराळ्या भागातील जास्तीतजास्त प्रदेश पाहणार होतो. त्यामुळे वाळवंटातील खरं जीवन अनुभवता येणार होतं.

आता आम्ही प्रत्यक्ष प्रवास सुरू केला होता. बहुतेक प्रवास लँड क्रूझर मोटारीने व अगदी थोडा उंटावरूनही करण्याचं थ्रिल काही औरच. अर्थात् ते आम्हा दोघांनाही शक्य नव्हतं पण रोजच्या प्रवासाची सुरुवात आम्ही अर्धा तास उंटावर बसून करायचो. अर्थात त्याचाही चांगलाच सराव करावा लागला. सर्वत्र, नजर जाईल तिथपर्यंत वाळूची मैदानं आणि वाळूच्या टेकड्या. सकाळी ९ नंतरच ऊन तापायला सुरुवात व्हायची. दुपारी अकरा साडे अकरापर्यंत तापमान ४८ ते ५० डि.से. पर्यंत जायचं. लँड क्रूझर गाडीतही उन्हाळा जाणवायचा. मधूनच चार हिरवीगार झाडं दिसली की थोड समाधान वाटायचं…. मग त्यांच्या सावलीत मोटार थोडावेळ थांबवण्यात येत असे… बरंच अंतर गेल्यानंतर कधीतरी खजुराच्या झाडांची हिरवळ आणि त्याला लागूनच एखाद दुसरं घर दिसायचं… अगदी दुर्मीळ आणि दोन तीन तासांनी दिसणारं ते दृष्य…. दुपारच्या जेवणाच्या वेळेपर्यंत तापमान ५० डि. सें. च्या पुढे गेलेले असायचे….

अंगाची लाहीलाही होणे म्हणजे काय हे त्यावेळी समजायचे… आमची ही स्थिती तर उंटावरून प्रवास करणाऱ्यांची काय कथा ! वाळवंटातल्या ५०-६० मैलांच्या भटकंतीनंतर साधारणतः दुपारी एक- दीडच्या सुमारास जेवणाच्या हॉटेलसमोर लँड क्रूझर थांबायची. घसा अगदी कोरडा पडलेला असायचा… कधी एकदा थंडगार बिअरचा ग्लास तोंडाला लावतो असं सर्व पर्यटकांना होऊन जायचं. पण हॉटेलमध्ये गेल्यानंतर ना एसीची जरूरी वाटायची ना बिअरची…

सहारा वाळवंटात डोंगर फोडून बांधण्यात आलेल्या घरांबद्दल वाचनात आले होते. त्यामुळे वाळवंटातील ती पारंपरिक घरं पाहण्याची मोठी उत्सुकता लागली होती त्यासाठी मटमटा परिसरात मुद्दाम गेलो. तिथलं सौंदर्य काही निराळंच. लांबवर पसरलेल्या वाळूच्या पठारावर काही ठिकाणी उभी असलेली हिरवीगार खजुराची झाडं मोठी उठून दिसत होती. थोडं पुढे गेलो तर डोंगर पोखरून त्यात काही घरं बांधलेली दिसली. त्यांचं स्वरूप एकदम निराळंच वाटतं व ती पटकन ओळखूही येत नाहीत. रोमन काळापासून येथे या पद्धतीची घरं बांधण्यात येऊ लागली. कडक उन्हापासून बचाव व वाळूपासून संरक्षण हे दोन्ही हेतू लक्षात घेऊन त्यांची रचना झालेली दिसते. ही घरं म्हणजे स्थापत्यशास्त्राचा सर्वोत्कृष्ट नमुनाच म्हणावा लागेल.

तांबड्या-पांढऱ्या मातीच्या एका टेकडीजवळ आम्ही आलो तेव्हा समोर दिसली एक अगदी छोट्या आकाराची विहीर. वाळवंटात सर्वात मोठं दुर्भिक्ष म्हणजे पाण्याचं. इथे जेमतेम ५० ते १०० मिमी पाऊस पडतो. पंधराशे मीटर खोल जाऊनही पाणी लागत नाही व लागलं तर ते खारं. त्यामुळे डोंगरावरून येणारं पाणी पाईपच्या साहाय्याने या विहिरीत साठवण्यात येतं. दरवाजातून आत गेल्यानंतर समोर होतं मस्त सारवलेलं अंगण म्हणजे कोर्टयार्ड. त्याच्या भोवताली डोंगर फोडून छोट्या छोट्या खोल्या बांधण्यात आल्या होत्या. काही खोल्या जमिनीच्या पातळीवर तर काही थोड्या उंचावर. तेथे चढून जाण्यासाठी चक्क पायऱ्या होत्या. या घरात एकूण बारा जणांचं कुटुंब राहत होतं. मुख्य व्यवसाय अर्थातच शेती. कुटुंबातील पुरुषमंडळी शेतावर गेली होती. त्यामुळे सर्वत्र महिलांचाच वावर दिसत होता.

सुरुवातीला बैठकीच्या खोलीत आलो. चांगली स्वच्छता. बसण्यासाठी सतरंज्या पसरल्या होत्या. छोटी टेबलंही दिसत होती. त्याच्याच शेजारी झोपण्याच्या दोन-तीन खोल्या होत्या. खोलीची उंची चांगली आठ-दहा फूट. खोलीत तीन-साडेतीन फूट उंचीचा ओटा बांधण्यात आला होता. कुटुंबातील मुख्य पुरुष ओट्यावर झोपतो व बाकी सर्व खाली. या ओट्यावर दोन चिन्ह काढली होती. पंजा व मासा. पंजा म्हणजे इस्लामचे पाच स्तंभ व मासा याचा अर्थ वाईट प्रवृत्तींचा नाश होऊन. घरातील सर्वांचं चांगलं व्हावं.

अगदी शेवटी स्वयंपाकघर होतं. तेथे एक- दीड फूट उंचीचा लांबलचक ओटा. त्यावर पारंपरिक भांडी व्यवस्थित मांडून ठेवली होती. पूर्वी खजुरांच्या झाडांचा पालापाचोळा जाळून त्यावर स्वयंपाक होत असे. आता अनेक ठिकाणी सर्रास गॅसचा वापर केला जातो. मध्यभागी असलेल्या अंगणात टेराकोटा दगडापासून बनवलेली एक भलीमोठी भट्टी म्हणजे ओव्हन होता. जात्यावर दळण्यात आलेल्या पिठापासून बनविलेल्या रोट्या त्यावर भाजण्यात आल्या. आम्हालाही मधाबरोबर त्या गरमागरम रोट्या खावयास देण्यात आल्या. पंचतारांकित हॉटेलातही मिळणार नाही अशी ती डिश वाटली.

डोंगर पोखरून बांधण्यात आलेल्या वाळवंटातील या घरांचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे बाहेर कितीही गरम म्हणजे अगदी ५०-५५ डिग्री से. तापमान असले तरी येथील प्रत्येक खोलीत वर्षभर १७-१८ डिग्री से. तापमान कायम असते. त्यामुळे त्यातील वास्तव्य सुखकर व हवेशीर तसेच प्रसन्न वाटते.

सहारा वाळवंटातील अशा अनेक घरांमध्ये आता हॉटेल्स उभारण्यात आली आहेत. त्यातील काही हॉटेल्समध्ये आम्ही दुपारचे जेवण घेतले व रात्रीचा मुक्कामही केला. दुपारी १२-१ वाजता बाहेरचे तापमान ५० डिग्री से. च्या पुढे असायचे. पण डोंगर पोखरून बनविलेल्या या हॉटेलमधील तापमान १७-१८ डिग्री से. अशावेळी ना एसीची जरुरी लागायची, ना थंडगार बिअरची … रात्रीच्या वेळी तर तापमान ० अंशापर्यंत खाली उतरायचे… त्यामुळे अंगावर चांगले जाड पांघरूण घेऊनच गुडुगुप्प व्हायला लागायचे…