ब्रह्मबीजाचा अंकुर आणि वेदांचा उद्गम : ज्ञानेश्वरीतील ॐकाराचे विश्वरूप

ही ओवी भारतीय तत्त्वज्ञानातील विश्वनिर्मिती, शब्दब्रह्म आणि वेदांच्या उद्गमाचा गूढार्थ उलगडणारी आहे. ज्ञानदेवांच्या दृष्टीने ॐकार हा केवळ उच्चाराचा ध्वनी नसून संपूर्ण सृष्टीचे आदिबीज, सर्व ज्ञानाचे मूळ आणि वेदांचे उगमस्थान आहे. ‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म्’ या त्रिमात्रांच्या गर्भातून विश्वाचा विस्तार कसा घडतो, वेदांचे अपौरुषेय स्वरूप ॐकाराशी कसे जोडलेले आहे आणि ब्रह्माच्या अव्यक्तातून व्यक्त होण्याची प्रक्रिया ज्ञानेश्वर कशी सांगतात, याचा शोध घेणारे हे चिंतन भारतीय अध्यात्माच्या मूलस्वरूपाशी आपली गाठ घालते.

राजेंद्र घोरपडे

जया ॐकाराचिये कुशी । अक्षरें होती अुमकारेंसी ।
जियें उपजत वेदेंसीं । उठलीं तिन्हीं ।। २७६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – ज्या ॐकाराच्या पोटात अ, उ, म् अशी अक्षरें होती व तो उपजतांक्षणीच तिन्ही वेदांना घेऊन प्रकट झाली.

ब्रह्मबीजाचा अंकुर आणि वेदांचा उद्गम : ज्ञानेश्वरीतील ॐकाराचे विश्वरूप

संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी या ग्रंथातून भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान अत्यंत सुलभ, काव्यमय आणि अनुभूतीप्रधान स्वरूपात उलगडले आहे. ही ओवी भारतीय अध्यात्मातील सर्वात मूलभूत आणि गूढ संकल्पना असलेल्या ‘ॐकारा’चे स्वरूप स्पष्ट करणारी आहे. या एका ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वरांनी विश्वनिर्मिती, शब्दब्रह्म, वेदांचा उद्गम आणि परमसत्य यांचा परस्परसंबंध अत्यंत सूक्ष्मपणे व्यक्त केला आहे.

या ओवीचा साधा अर्थ असा की, ॐकाराच्या कुशीत ‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म्’ ही अक्षरे दडलेली होती. तो ॐकार प्रकट होताच त्याच्याबरोबर तीनही वेद प्रकट झाले. परंतु या अर्थाच्या मागे भारतीय तत्त्वज्ञानातील हजारो वर्षांच्या चिंतनपरंपरेचे सार दडलेले आहे. ज्ञानेश्वरांचा ॐकार हा केवळ उच्चारायचा ध्वनी नसून तो संपूर्ण विश्वाच्या अस्तित्वाचे मूळ बीज आहे.

भारतीय तत्त्वज्ञानात “शब्दो वै ब्रह्म” अशी संकल्पना आढळते. शब्द हेच ब्रह्म आहे, असे वेद सांगतात. आधुनिक विज्ञान विश्वनिर्मितीचा प्रारंभ एका महाविस्फोटातून म्हणजेच बिग बँग मधून झाला असे मानते. भारतीय ऋषींनी हजारो वर्षांपूर्वी विश्वाच्या उत्पत्तीचा विचार करताना प्रथम ध्वनीचा अनुभव मांडला. त्यांच्यासाठी निर्मितीचा पहिला आविष्कार हा प्रकाश नव्हता, तर नाद होता. हा नाद म्हणजेच प्रणव, ॐकार.

मांडूक्य उपनिषद तर संपूर्णपणे ॐकाराच्या विवेचनालाच समर्पित आहे. त्यात सांगितले आहे की, “ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वम्” – हे संपूर्ण विश्व ॐकाररूप आहे. जे काही भूत, वर्तमान आणि भविष्य आहे ते सर्व ॐकारात सामावलेले आहे. ज्ञानेश्वरांच्या ओवीतील ‘कुशी’ हा शब्द येथे अत्यंत अर्थपूर्ण ठरतो. कुशी म्हणजे माता ज्या प्रकारे गर्भाला धारण करते, त्याच प्रकारे ॐकाराने सर्व अक्षरांना, सर्व ज्ञानाला आणि संपूर्ण सृष्टीला आपल्या गर्भात धारण केले आहे.

‘अ’, ‘उ’ आणि ‘म्’ ही तीन अक्षरे ॐकाराचे घटक मानली जातात. संस्कृत ध्वनिशास्त्रानुसार ‘अ’ हा सर्व ध्वनींचा प्रारंभ आहे. कोणताही उच्चार करण्यासाठी मुख उघडले की प्रथम ‘अ’ ध्वनी निर्माण होतो. ‘उ’ हा विस्ताराचा ध्वनी आहे, तर ‘म्’ हा ओठ मिटून पूर्णत्वाकडे जाणारा ध्वनी आहे. त्यामुळे अकार म्हणजे आरंभ, उकार म्हणजे विकास आणि मकार म्हणजे लय. विश्वाच्या निर्मिती, स्थिती आणि संहार या त्रिविध प्रक्रियांचे हे ध्वनिरूप प्रतीक आहे.

ज्ञानेश्वरांनी या अक्षरांना ॐकाराच्या कुशीत असल्याचे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की, ही तीन अक्षरे स्वतंत्र नसून ॐकारात एकात्म झालेली आहेत. जसे बीजात वृक्षाची संपूर्ण शक्यता दडलेली असते, तसे ॐकारात संपूर्ण विश्वाची शक्यता सामावलेली आहे. बीज फुटल्यावर जसा वृक्ष प्रकट होतो, तसाच ॐकार प्रकट होताच वेद आणि विश्व प्रकट होते.

ओवीतील “जियें उपजत वेदेंसीं उठलीं तिन्हीं” हे वचन विशेष लक्षवेधी आहे. वेद हे भारतीय संस्कृतीचे ज्ञानभांडार मानले जाते. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद हे तीन प्रमुख वेद प्राचीन काळी मानले जात. ज्ञानेश्वर म्हणतात की हे वेद ॐकाराच्या उदयाबरोबर प्रकट झाले. याचा अर्थ वेद हे मानवनिर्मित नसून ते विश्वाच्या मूलभूत सत्याचे ध्वनिरूप प्रकटीकरण आहेत.

वेदांना अपौरुषेय म्हटले जाते. म्हणजे ते कोणत्याही व्यक्तीने रचलेले नाहीत. ऋषींनी त्यांची निर्मिती केली नाही, तर ध्यानावस्थेत त्यांचे श्रवण केले. म्हणून त्यांना ‘श्रुती’ म्हणतात. हा विचार लक्षात घेतला तर ज्ञानेश्वरांची ओवी अधिक स्पष्ट होते. ॐकार हा मूलनाद आहे आणि वेद हे त्या मूलनादाचे विविध स्वरूपात झालेले प्रकटीकरण आहे.

संत ज्ञानेश्वरांचा दृष्टिकोन केवळ वैदिक नाही, तर अद्वैतप्रधान आहे. त्यांच्या मते ॐकार आणि ब्रह्म यांच्यात कोणताही भेद नाही. ब्रह्म जेव्हा अव्यक्त अवस्थेत असते तेव्हा ते निराकार असते; परंतु जेव्हा ते व्यक्त होऊ लागते तेव्हा त्याचा पहिला आविष्कार नादरूपात होतो. हा नाद म्हणजे ॐकार. त्यामुळे ॐकार हा सगुण आणि निर्गुण यांना जोडणारा दुवा ठरतो.

ज्ञानेश्वरांनी अनेक ठिकाणी बीज आणि वृक्ष यांचे रूपक वापरले आहे. या ओवीतही ॐकार हे बीज आहे आणि वेद हे त्यातून उगवलेले विशाल वृक्ष आहेत. परंतु हा वृक्ष पुन्हा बीजापासून वेगळा नाही. वेदांचे सार, त्यांचे अंतिम लक्ष्य आणि त्यांचे तत्त्वज्ञान हे सर्व ॐकारातच सामावलेले आहे. म्हणूनच भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात. “वेदानां सामवेदोऽस्मि” आणि “अक्षराणामकारोऽस्मि”. ज्ञानेश्वर या विधानांचा अधिक व्यापक अर्थ उलगडतात.

संशोधनात्मक दृष्टीने पाहिले तर ‘ॐ’ या ध्वनीचा अभ्यास केवळ धर्मशास्त्रापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. आधुनिक ध्वनीशास्त्र, मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्समध्येही ॐकाराच्या जपाचा अभ्यास झाला आहे. विविध संशोधनांत असे दिसून आले आहे की ॐकाराचा नियमित उच्चार केल्याने मेंदूमध्ये शांतता निर्माण करणाऱ्या तरंगांची वाढ होते. ताणतणाव कमी होतो आणि मन अधिक एकाग्र बनते. अर्थात, ज्ञानेश्वरांचा हेतू वैज्ञानिक सिद्धता देण्याचा नव्हता; परंतु त्यांनी अनुभवातून सांगितलेले सत्य आज विज्ञानालाही काही प्रमाणात जाणवू लागले आहे.

भारतीय तत्त्वज्ञानात ॐकाराच्या तीन मात्रांना जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तीन अवस्थांशी जोडले जाते. अकार म्हणजे जागृती, उकार म्हणजे स्वप्न आणि मकार म्हणजे सुषुप्ती. या तिन्ही अवस्थांच्या पलीकडे जे चैतन्य आहे त्याला ‘तुरीय’ म्हणतात. ॐकाराचा उच्चार संपल्यानंतर जो शांततेचा क्षण येतो तो तुरीय अवस्थेचे प्रतीक मानला जातो. ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने हीच अंतिम ब्रह्मानुभूती आहे.

‘कुशी’ या शब्दाचा आणखी एक अर्थ लक्षात घेण्यासारखा आहे. माता आपल्या गर्भाला जशी सुरक्षितता, पोषण आणि अस्तित्व देते, तशीच ॐकाराची कुशी संपूर्ण सृष्टीला आधार देते. वेद, देवता, जीव, जगत आणि ज्ञान या सर्वांचे मूळ एकच आहे. हा विचार अद्वैत वेदान्ताचा केंद्रबिंदू आहे. ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत साध्या भाषेत हा गहन सिद्धांत व्यक्त केला आहे.

संत परंपरेतही ॐकाराला विशेष महत्त्व आहे. संत नामदेव, संत एकनाथ, समर्थ रामदास आणि तुकाराम महाराज यांच्या वाङ्मयात ॐकाराचे विविध संदर्भ आढळतात. परंतु ज्ञानेश्वरांचा दृष्टिकोन वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. ते ॐकाराला केवळ मंत्र म्हणून पाहत नाहीत, तर विश्वनिर्मितीच्या प्रक्रियेचा जिवंत केंद्रबिंदू मानतात. त्यांच्या दृष्टीने ॐकार म्हणजे परमेश्वराचा पहिला श्वास, पहिली स्पंदने आणि पहिली अभिव्यक्ती आहे.

वेदांचा उद्गम ॐकारातून झाला असे म्हणताना ज्ञानेश्वर प्रत्यक्षात संपूर्ण ज्ञानपरंपरेच्या एकत्वाची घोषणा करतात. विविध वेद, उपनिषदे, शास्त्रे, पुराणे आणि तत्त्वज्ञानप्रणाली या सर्वांचा मूळ स्रोत एकच आहे. ज्ञानाचे झरे कितीही असले तरी त्यांचे उगमस्थान एकच आहे. हे उगमस्थान म्हणजे प्रणवरूप ब्रह्म.

या ओवीतून ज्ञानेश्वरांचा भाषिक दृष्टिकोनही दिसून येतो. भाषा, अक्षरे आणि ध्वनी यांना ते आध्यात्मिक परिमाण देतात. अक्षर हे फक्त संवादाचे साधन नाही; ते अस्तित्वाचे प्रकटीकरण आहे. त्यामुळे ॐकार हा केवळ एक अक्षर नसून सर्व अक्षरांचा जनक आहे. त्यातून भाषा निर्माण होते, भाषेतून वेद निर्माण होतात आणि वेदांतून ज्ञानाचा विस्तार होतो.

ज्ञानेश्वरांच्या या चिंतनाचा अंतिम निष्कर्ष असा की, विश्वातील विविधता ही मूळ एकत्वातून उद्भवलेली आहे. अ, उ, म् ही अक्षरे भिन्न दिसतात; वेद वेगळे वाटतात; जीव आणि जगत स्वतंत्र भासतात. परंतु त्यांच्या मुळाशी एकच ॐकार आहे. जसा समुद्रातून असंख्य लाटा निर्माण होतात आणि पुन्हा समुद्रातच विलीन होतात, तशीच सर्व सृष्टी ॐकारातून प्रकट होते आणि त्यातच लीन होते.

म्हणूनच ही ओवी केवळ वेदांच्या उत्पत्तीचे वर्णन करत नाही; ती संपूर्ण अस्तित्वाच्या रहस्याचा उलगडा करते. ॐकार हे विश्वाचे बीज आहे, वेद त्याचे अंकुर आहेत आणि सृष्टी त्याचा विस्तार आहे. ज्ञानेश्वरांच्या अनुभूतीत ॐकार म्हणजे ब्रह्माचे ध्वनिरूप, वेदांचे उगमस्थान, ज्ञानाचे मूळ आणि सर्व सृष्टीला धारण करणारी आदिशक्ती आहे.

या एका ओवीतून संत ज्ञानेश्वरांनी भारतीय अध्यात्मातील सर्वात गहन तत्त्व एका सुंदर प्रतिमेत मांडले आहे—ॐकार ही विश्वमाता आहे; अ, उ, म् ही तिची गर्भस्थ बीजे आहेत; आणि वेद हे तिच्या उदयाबरोबर उमललेले ज्ञानकमळ आहे. त्यामुळे ॐकाराचा विचार हा केवळ मंत्रजपाचा विषय राहत नाही, तर अस्तित्वाच्या मूळाशी जाणाऱ्या आध्यात्मिक आणि तत्त्वज्ञानात्मक प्रवासाचे द्वार बनतो. ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत सांगायचे तर, जो ॐकाराचे रहस्य जाणतो तो वेदांचे मूळ जाणतो; आणि जो वेदांचे मूळ जाणतो तो अखेरीस ब्रह्मस्वरूपाशी एकरूप होतो.