“बुद्धीचे ठेकेदार आणि आपण”

पूर्वी आमच्या घरात ‘सगळं तयार’ ही संकल्पना फार मर्यादित होती. तयार पोहे, तयार चहा, तयार कपडे — पण विचार मात्र कच्चेच शिजवावे लागत. आजकाल मात्र विचारही ‘रेडीमेड’ मिळतात. बटण दाबा आणि तत्त्वज्ञान बाहेर ! प्रश्न टाका आणि उत्तर बाहेर ! अगदी प्रेमपत्र हवे असेल तर तेही ‘ड्राफ्ट’ तयार !

म्हणजे काय, तर आपल्या डोक्याच्या जागी आता एक अदृश्य सहायक बसलाय. तो विचार करतो, तो लिहितो, तो भाषांतर करतो, तो कविता करतो, आणि वेळ आली तर तो तुमच्यावतीने भांडतोही. आपण फक्त मान डोलावायची. पूर्वी देवाला साकडे घालत, “देवा, बुद्धी दे !” आता आपण म्हणतो, “देवा, वाय-फाय दे !”

हे नवीन युग आहे—कृत्रिम बुद्धिमत्तेचं. ‘कृत्रिम’ म्हणजे बनावट आणि ‘बुद्धिमत्ता’ म्हणजे जी आपल्याला थोडीफार आहे असं आपण समजतो. दोन्ही मिळून तयार झालेली ही गोष्ट आता आपल्या आयुष्याचा मुख्य कारभारी झाली आहे. पूर्वी घरात काका सर्वज्ञ असायचे; आता मोबाईल सर्वज्ञ झाला आहे.

पूर्वी मुलं निबंध लिहायला बसली की आई ओरडायची—“स्वतः विचार कर!” आज आई म्हणते, “एआयला विचारून घे.” शिक्षणक्षेत्रात क्रांती झाली आहे. शिक्षकांना उत्तरं तपासण्याआधी शंका येते—ही उत्तरं विद्यार्थ्याने लिहिली की त्याच्या ‘डिजिटल मित्राने’? मुलगा म्हणतो, “सर, मीच लिहिलंय.” सर विचारतात, “मग इतकं बरोबर कसं?”

कामाच्या क्षेत्रात तर अद्भुतच दृश्य आहे. ऑफिसमध्ये पूर्वी पाच जण बसून फाईल हलवत असत. आता एकच जण बसतो आणि बाकी चार जण ‘ऑटोमेशन’मध्ये रूपांतरित झालेत. साहेब म्हणतात, “आमचं काम वेगवान झालं.” कर्मचारी विचारतो, “आम्हीच उरलो का?”

बँकेत जा. काऊंटरवर माणूस नाही; मशीन आहे. तक्रार करा—उत्तर देणारा ‘चॅटबॉट’ आहे. तो इतक्या नम्रपणे बोलतो की खऱ्या माणसालाही लाज वाटावी. पण त्याला तुमच्या डोळ्यातलं पाणी दिसत नाही. कारण त्याला डोळेच नाहीत.

आपण इतक्या वेगाने या यंत्रांच्या हवाली झालो आहोत की स्वतःला प्रश्न विचारायलाही वेळ नाही. पूर्वी एखादा लेखक बसून कादंबरी लिहायचा. आता लेखकाला विचारतात—“तुम्ही स्वतः लिहिलंत की एआयने?” लेखकाला आपल्या लेखनापेक्षा आपल्या प्रामाणिकपणाचा पुरावा द्यावा लागतो.

गमतीची गोष्ट म्हणजे आपण यंत्रांना ‘शिकवत’ आहोत. आपण त्यांना आपली भाषा शिकवतो, आपले विनोद शिकवतो, आपले राग शिकवतो. आणि मग एक दिवस तेच यंत्र आपल्याला शिकवू लागतात. एखादं यंत्र तुम्हाला सांगतं—“तुमच्या लेखात तर्कशुद्धतेचा अभाव आहे.” आपण मान डोलावतो. कारण त्याने सांगितलंय!

या सगळ्या प्रक्रियेत एक गंमत लक्षात येते—आपण कामं सोपी करण्यासाठी यंत्रं बनवली; आणि आता ती यंत्रं आपल्याला अधिक कामाला लावत आहेत. प्रत्येक गोष्टीत अपडेट, अपग्रेड, डाउनलोड, अपलोड. पूर्वी ‘ज्ञानेश्वरी’ वाचायला आयुष्य लागत होतं; आता ‘टर्म्स अँड कंडिशन्स’ वाचायलाही वेळ नाही.

एआयमुळे सर्जनशीलता वाढेल असं सांगितलं जातं. खरं आहे. पण सर्जनशीलतेला एक गोष्ट लागते—मनाची अस्वस्थता. एखादी कविता तेव्हाच जन्माला येते, जेव्हा आत काहीतरी हलतं. मशीनला अस्वस्थता नसते; त्याला अल्गोरिदम असतो. मशीनला विरह कळत नाही; त्याला ‘डेटा लॉस’ कळतो. मशीनला प्रेम समजत नाही; त्याला ‘कनेक्शन स्ट्रेंथ’ कळते.

तरीही आपण या युगाला विरोध करू शकत नाही. कारण माणूस नेहमीच साधनं बनवत आला आहे. फरक इतकाच की पूर्वी साधनं आपल्या हातात होती; आता आपण साधनांच्या हातात आहोत.

मला वाटतं, खरी भीती एआयची नाही. भीती आहे आपल्या आळशीपणाची. आपण विचार करणं सोडून दिलं तर एआयचं राज्य येईल. आपण प्रश्न विचारणं थांबवलं तर उत्तरं कोण देणार? मशीन? त्याच्याकडे उत्तरं असतील; पण प्रश्नांची वेदना नसेल.

आज प्रत्येक गोष्ट ‘तयार’ मिळते. तयार गाणं, तयार चित्र, तयार लेख. पण तयार अनुभव मिळत नाही. एखाद्या गावात जाऊन पावसात भिजण्याचा अनुभव डाउनलोड करता येत नाही. आईच्या हातचा वरणभात ‘अपलोड’ करता येत नाही. मित्रांसोबतची भांडणं ‘रीस्टोअर’ करता येत नाहीत.

म्हणूनच या युगात एकच गोष्ट जपावी लागेल—मानवीपणा. मशीन आपल्याला मदत करेल, पण आपल्या जागी जगू शकणार नाही. आपण त्याचा उपयोग केला तर ते साधन आहे; त्याने आपला उपयोग केला तर आपण साधन होऊ.

एआयच्या या काळात मला एकच गोष्ट आठवते—पूर्वी लोक म्हणायचे, “अति तिथे माती.” आता म्हणावंसं वाटतं—“अति डेटा तिथे गोंधळ.” माहितीच्या महासागरात पोहायला शिकावं लागेल; नाहीतर बुडायची शक्यता जास्त.

शेवटी प्रश्न असा नाही की एआय येणार की नाही. तो आलाय. प्रश्न असा आहे की आपण त्याच्यासोबत कसं जगणार? आपण त्याला आपला सहकारी बनवणार की मालक? आपण त्याच्याकडून शिकणार, पण स्वतःचं विचारमंथन जपणार का ?

जर आपण मानवी संवेदना, विनोदबुद्धी आणि प्रश्न विचारण्याची सवय जपली, तर एआय आपल्यासाठी वरदान ठरेल. नाहीतर एक दिवस आपल्याला स्वतःलाच विचारावं लागेल—“आपण विचार करतोय की आपल्यासाठी कोणी विचार करतंय?”

आणि त्या दिवशी कदाचित एखादं मशीन नम्रपणे उत्तर देईल—“काळजी करू नका. आम्ही आहोत ना!” तेव्हा मात्र हसावं की रडावं—हा निर्णय आपल्यालाच घ्यावा लागेल. कारण तो निर्णय अजून तरी एआयने घेतलेला नाही !