नाबार्डचे माजी अध्यक्ष डॉ. यशवंत थोरात यांच्या उपस्थितीत डॉ. अपर्णा पाटील लिखित ‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ (Bound by Destiny) या पुस्तकाचा प्रकाशन सोहळा पार पडला. या कार्यक्रमातील डॉ. थोरात यांचे भाषण..
नाबार्डचे माजी अध्यक्ष डॉ. यशवंत थोरात यांचे मनोगत…
डॉ. उषा थोरात यांचे मनोगत…
कोल्हापूर : स्वप्ने पाहायची असतात आणि ती पूर्ण करण्यासाठी सातत्याने धडपड करायची असते. त्या प्रयत्नांत अपयश आले तरी त्या अपयशाच्या जखमा मनात साठवून न बसता, पुन्हा नव्या स्वप्नांकडे वाटचाल करायची असते, अशी अखंड प्रयत्नशीलता हाच मानवी मनाचा खरा धर्म आहे, असे प्रतिपादन नाबार्डचे माजी अध्यक्ष डॉ. यशवंत थोरात यांनी केले.
निमित्त होते डॉ. अपर्णा पाटील लिखित ‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ या पुस्तकाचे प्रकाशन. यावेळी प्रमुख पाहुणे म्हणून डॉ. थोरात बोलत होते. यावेळी डॉ. माया पंडित, डॉ. विवेकानंद कुलकर्णी, भाग्यश्री पाटील, लेखिका अपर्णा पाटील आदी उपस्थित होते.
डॉ. थोरात म्हणाले, भारतीय तत्त्वज्ञान सांगते की कोणताही शिक्षक एखाद्या व्यक्तीला बाहेरून काही भरवत नाही; खरा शिक्षक त्या व्यक्तीच्या आत दडलेली क्षमता, गुण आणि व्यक्तिमत्त्व उजागर करतो. ज्ञान आपल्यात आधीपासून असतं, आणि शिक्षक त्याला योग्य दिशा देतो, जागं करतो. डॉ. अपर्णा पाटील हिने जे काही मिळविले आहे ते तिच्याच आधीपासूनच होते.
डॉ. थोरात यांनी त्यांच्या आयुष्यातील अनेक प्रसंग सांगत समाजातील वास्तव मांडले. ते म्हणाले, स्वातंत्र्य मिळाले त्यावेळी भारता समोरील मुख्य आव्हान हे भारतातील आर्थिक विषमता हे आहे, असे वाटत होते अन् त्यावेळी सर्वांनी गरीबी हटाव यावर भर दिला. पण आत्ता वाटते मुळात ही समस्या नव्हती तर भारतातील सामाजिक विषमता हीच मोठी समस्या होती असे वाटते. आणि हे समजायला आत्ता पन्नास वर्षांचा कालावधी लोटला आहे.
नाबार्डचे माजी अध्यक्ष डॉ. यशवंत थोरात यांच्या पत्नी आणि रिझर्व्ह बँकेच्या माजी डेप्युटी गव्हर्नर उषा थोरात या स्वतः उपस्थित नव्हत्या. पण त्यांची ध्वनीचित्रफित यावेळी दाखविण्यात आली. त्यात त्यांनी डॉ. अपर्णा पाटील यांच्या ‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ (Bound by Destiny) या पुस्तकावर अतिशय प्रभावी आणि प्रेरणादायी भाषण दिले.
संघर्षातून सावरणाऱ्या स्त्रियांची गाथा: ‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ – उषा थोरात
आयुष्य हे नेहमीच आपण आखलेल्या आराखड्यानुसार चालते असे नाही. कधीकधी अनपेक्षित वळणे आपल्याला अशा ठिकाणी नेऊन ठेवतात, जिथे आपले जग विखुरल्यासारखे वाटते. अशाच विखुरलेल्या आयुष्याचे तुकडे पुन्हा सावरणाऱ्या आणि एकमेकींना आधार देणाऱ्या स्त्रियांची ही गोष्ट आहे, असे प्रतिपादन उषा थोरात यांनी केले.
उषा थोरात यांनी डॉ. अपर्णा पाटील यांच्या लेखन प्रवासाचा आढावा घेताना सांगितले की, अपर्णा यांनी सुरुवातीला त्यांच्या पुतणीसाठी (दिशा) कथा लिहायला सुरुवात केली होती. त्या कथांमध्ये एक प्रकारचे निरागसपण होते, जे तरुण मुलींना आणि लहान मुलांना खूप भावणारे होते. त्यानंतर त्यांनी महिला उद्योजकांवर लिहिलेले पुस्तक, ग्रामीण भारतातील स्त्री उद्योजकता समजून घेणाऱ्या संशोधकांसाठी एक उत्तम ‘केस स्टडी’ ठरले आहे.
‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ या पुस्तकातील विषयांवर भाष्य करताना उषा थोरात यांनी काही महत्त्वाचे मुद्दे मांडले ते असे –
असामान्य जिद्द: हे पुस्तक अशा तरुण स्त्रियांबद्दल आहे ज्या मोठी स्वप्ने पाहतात आणि ती पूर्ण करण्यासाठी येणाऱ्या अडथळ्यांवर मात करतात.
मानसिक आणि भावनिक संघर्ष: लेखिकेने या स्त्रियांच्या शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक संघर्षाचे अतिशय जिवंत चित्रण केले आहे. त्यांच्यातील चिकाटी आणि प्रसंगी असलेला हट्टीपणाच त्यांना यशस्वी करतो.
यशाची वेगळी व्याख्या: येथे यश म्हणजे केवळ संपत्ती मिळवणे किंवा कंपनीत सर्वोच्च पदावर पोहोचणे नव्हे, तर स्वतःच्या कमतरतांवर मात करून स्वतःला सकारात्मकतेने स्वीकारणे होय.
पुस्तकात कुटुंबाच्या भूमिकेवरही प्रकाश टाकण्यात आला आहे. कुटुंबाचा पाठिंबा मुलींना कशी उभारी देऊ शकतो आणि कुटुंबाचे (विशेषतः वडिलांचे) अतिनियंत्रण त्यांच्यावर काय परिणाम करते, हे यात प्रभावीपणे मांडले आहे. जिथे कुटुंबाचा आधार मिळत नाही, तिथे मैत्री आणि एकमेकींना दिलेली साथ हीच नवी नातेवाईक बनून उभी राहते, असे थोरात यांनी नमूद केले.
वास्तववादी चित्रण
रेल्वे प्लॅटफॉर्म, गावातील राजकारण, मध्यमवर्गीय अपार्टमेंट किंवा हॉस्पिटलचे कॉरिडॉर यांसारख्या बारकाव्यांमुळे हे पुस्तक अतिशय वास्तववादी वाटते. वाचकाला हे आपलेच गाव किंवा आपलीच मुलगी आहे, असा भास होतो. “हे पुस्तक म्हणजे स्त्री शक्तीला आणि त्यांच्यातील मैत्रीला दिलेली एक मानवंदना आहे. जेव्हा स्त्रिया एकत्र येतात, तेव्हा त्या अजिंक्य असतात.”उषा थोरात
‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ हे पुस्तक केवळ तीन स्त्रियांची कथा नसून, ती नियतीने लादलेल्या मर्यादा नाकारून स्वतःचे नशीब स्वतः लिहिणाऱ्या रणरागिणींची गाथा आहे. तरुण मुलींनी आणि पालकांनी आवर्जून वाचावे असे हे पुस्तक असल्याचे सांगत उषा थोरात यांनी डॉ. अपर्णा पाटील यांचे अभिनंदन केले.
‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’: संघर्षातून उभी राहणारी स्त्रीशक्ती – डॉ. माया पंडित
डॉ. माया पंडित यांनी आपल्या भाषणात या पुस्तकाचे आणि लेखिकेच्या मांडणीचे विशेष कौतुक केले. त्यांच्या भाषणातील महत्त्वाचे मुद्दे असे :
१. पुस्तकाचे नाव आणि आशय
पुस्तकाचे नाव ‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ (Bound by Destiny) असले, तरी हे पुस्तक केवळ नशिबाने बांधलेल्या स्त्रियांची गोष्ट नाही. हे पुस्तक प्रत्यक्षात अशा स्त्रियांची गाथा आहे ज्या त्यांना मिळालेले ‘नशीब’ नाकारतात आणि स्वतःचा नवा मार्ग शोधतात. लेखिकेने अतिशय संवेदनशीलपणे यातील व्यक्तिरेखांचे चित्रण केले आहे.
२. स्त्रियांची मैत्री आणि आधार (Female Bonding)
डॉ. पंडित यांनी नमूद केले की, अनेकदा संकटाच्या काळात जेव्हा रक्ताची नाती किंवा कुटुंब पाठीशी नसते, तेव्हा स्त्रियांची एकमेकींशी असलेली मैत्री ही मोठी शक्ती ठरते. या पुस्तकातील स्त्रिया एकमेकींना आधार देत कशा सावरतात, हे अतिशय प्रभावीपणे मांडले आहे.ही केवळ एक कथा नसून स्त्रियांच्या संघर्षाचे आणि त्यांच्यातील आंतरिक शक्तीचे दर्शन आहे.
३. वास्तववादी चित्रण
पुस्तकातील प्रसंगांचे वर्णन अतिशय जिवंत आहे. रेल्वे स्टेशन, हॉस्पिटलचे वातावरण किंवा ग्रामीण भागातील जगणे या सर्व गोष्टी वाचकाला खिळवून ठेवतात.
लेखिकेने अनुभवातून हे वास्तव मांडले असल्याने ते वाचकांना स्वतःच्या आयुष्याशी जोडल्यासारखे वाटते.
४. डॉ. अपर्णा पाटील यांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये
अपर्णा पाटील यांच्या लेखनात एक प्रकारचा प्रामाणिकपणा आणि सामाजिक भान दिसून येते. त्यांनी स्त्रियांच्या मानसिक आणि भावनिक संघर्षाला ज्या पद्धतीने वाचा फोडली आहे, ते कौतुकास्पद आहे. हे पुस्तक आजच्या काळातील तरुण मुलींसाठी आणि त्यांच्या पालकांसाठी दिशादर्शक ठरेल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
डॉ. माया पंडित यांच्या मते, ‘बाऊंड बाय डेस्टिनी’ हे पुस्तक म्हणजे पितृसत्ताक पद्धतीत आणि सामाजिक बंधनात अडकलेल्या स्त्रियांनी स्वतःच्या अस्तित्वासाठी दिलेल्या लढ्याचा एक आरसा आहे. हे पुस्तक वाचकांना अंतर्मुख करायला लावणारे आणि प्रेरणा देणारे आहे.
