क्षणाचाही विलंब नको : ज्ञानेश्वरीतील संन्यासयुक्तीचा सहज, सोपा आणि जीवनाला दिशा देणारा संदेश A message that gives direction to life

"योग्य वेळ" येण्याची वाट पाहत आयुष्य पुढे ढकलणाऱ्या प्रत्येक माणसासाठी ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी जागृतीचा शंखनाद आहे. संसार सोडणे म्हणजे संन्यास नव्हे, तर कर्म करताना अहंकार, अपेक्षा आणि फलाची आसक्ती सोडणे हीच खरी संन्यासयुक्ती आहे. आजचे काम उद्यावर ढकलू नका, प्रत्येक कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने करा आणि वर्तमान क्षणालाच जीवनाचा उत्सव बनवा, असा अत्यंत सोपा पण जीवनाला नवी दिशा देणारा संदेश या ओवीतून प्रकट होतो.

राजेंद्र घोरपडे

म्हणऊनि अर्जुना यापरी । पाहेचा वेळु नव्हेल भारी ।
हे संन्यासयुक्ति सोपारी । दिधली तुज ।। ४०५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – म्हणून अर्जुना, याप्रमाणें ही सोपी युक्ति तुला दिली आहे तर ही याच क्षणीं अमलांत आण. ती जर उद्या अमलांत आणूं म्हणून म्हणशील तर फलप्राप्तीस कर्मरहित होण्यास तितकाच जास्त वेळ लागणार नाही काय ?

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी अत्यंत महत्त्वाचा जीवनसंदेश उलगडून दाखवते. ही ओवी वाचताना प्रथमदर्शनी असे वाटते की श्रीकृष्ण अर्जुनाला केवळ एक उपदेश करत आहेत; परंतु प्रत्यक्षात हा प्रत्येक माणसाच्या आयुष्याशी संबंधित असा अत्यंत व्यावहारिक संदेश आहे. “आता नाही तर नंतर” ही मनाची जी प्रवृत्ती आहे, तिच्यावर माऊली नेमका प्रहार करतात. चांगले काम, आध्यात्मिक साधना, मनशुद्धी, ईश्वरार्पण किंवा निष्काम कर्म यासाठी योग्य वेळ कधी येईल, याची वाट पाहत बसू नकोस. योग्य वेळ म्हणजे हाच क्षण. कारण उद्या कधीच येत नाही. जेव्हा उद्या येतो, तेव्हा तो पुन्हा आजच असतो.

याआधीच्या ओव्यांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला एक अत्यंत सोपा मार्ग सांगितला आहे. कोणतेही कर्म कर, पण त्याच्या फळाचा अहंकार बाळगू नकोस. जे काही करशील ते माझ्यासाठी कर. जे मिळेल ते मला अर्पण कर. कर्म कर, पण कर्माच्या फळाशी स्वतःला बांधून घेऊ नकोस. हीच खरी संन्यासयुक्ती आहे. येथे संन्यास म्हणजे संसार सोडून जंगलात जाणे नव्हे. संन्यास म्हणजे आसक्तीचा त्याग. अहंकाराचा त्याग. ‘मी करतो’ आणि ‘मला मिळाले पाहिजे’ या भावनेचा त्याग.

या ओवीमध्ये श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, “ही युक्ती तुला सांगितली आहे. आता ती लगेच स्वीकार.” कारण विलंब म्हणजे केवळ वेळेचा अपव्यय नसतो; तो अनेकदा आत्मविकासाचाही शत्रू ठरतो. आपण प्रत्येकजण आयुष्यात अनेक गोष्टी पुढे ढकलत असतो. उद्यापासून व्यायाम सुरू करेन, पुढच्या महिन्यापासून नियमित वाचन करेन, निवृत्तीनंतर साधना करेन, वेळ मिळाला की ध्यान करेन, परिस्थिती सुधारली की समाजासाठी काही करेन. पण या ‘उद्याच्या’ प्रतीक्षेत अनेक वर्षे निघून जातात आणि शेवटी लक्षात येते की आयुष्यच हातातून निसटले.

ज्ञानेश्वर माऊलींना मानवी मनाची ही कमजोरी चांगलीच ठाऊक होती. म्हणून ते सांगतात की, आध्यात्मिक जीवन असो किंवा व्यावहारिक जीवन, परिवर्तनाची सुरुवात आत्ताच झाली पाहिजे. कारण बदल घडवण्यासाठी उद्याची गरज नसते; लागते ती दृढ निश्चयाची.

विशेष म्हणजे येथे श्रीकृष्ण कोणतेही कठीण व्रत सांगत नाहीत. कोणताही अवघड योगमार्ग सांगत नाहीत. कठोर तपश्चर्या किंवा मोठमोठे यज्ञ सांगत नाहीत. ते केवळ दृष्टीकोन बदलायला सांगतात. ते म्हणतात, “तुझे कर्म तेच राहू दे. तुझा व्यवसाय तोच राहू दे. तुझे कर्तव्य तेच राहू दे. फक्त त्या कर्मामागील भावना बदल.” हे ऐकायला जितके सोपे वाटते तितकेच ते आचरणात आणल्यावर जीवनाला पूर्णपणे नवी दिशा देणारे आहे.

माणूस थकतो तो कामामुळे कमी आणि अपेक्षांमुळे अधिक. काम संपले तरी मन संपत नाही. केलेल्या कामाचे कौतुक मिळेल का? अपेक्षेप्रमाणे यश मिळेल का? लोक काय म्हणतील? माझी प्रतिमा कशी राहील? या सततच्या विचारांनी मनावर प्रचंड ताण निर्माण होतो. निष्काम कर्माची भावना स्वीकारली की हा ताण हळूहळू कमी होतो. कारण मग आपण कर्मावर लक्ष केंद्रित करतो; फळावर नव्हे.

ज्ञानेश्वरीतील हा संदेश आजच्या काळात अधिक महत्त्वाचा वाटतो. आज प्रत्येक क्षेत्रात स्पर्धा आहे. प्रत्येकाला यश हवे आहे. प्रत्येकजण तुलना करत आहे. सोशल मीडियामुळे दुसऱ्यांचे यश सतत डोळ्यांसमोर दिसते आणि स्वतःच्या आयुष्याबद्दल असमाधान वाढते. अशा परिस्थितीत श्रीकृष्ण सांगतात की तुझे कर्म तुझ्या पूर्ण क्षमतेने कर; पण त्याच्या परिणामाचे ओझे स्वतःच्या मनावर वाहू नकोस. ते ईश्वरावर सोडून दे.

ईश्वरार्पण म्हणजे निष्क्रियता नव्हे. उलट ती सर्वोच्च कार्यक्षमता आहे. कारण ज्याच्या मनात अपयशाची भीती कमी होते, तो अधिक धैर्याने काम करतो. ज्याच्या मनात अहंकार नसतो, तो चुका मान्य करतो आणि सतत शिकत राहतो. ज्याच्या मनात फलाची आसक्ती नसते, तो प्रत्येक क्षणी वर्तमानात जगतो.

या ओवीतील “पाहेचा वेळु नव्हेल भारी” या शब्दांमध्ये मोठे तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. येथे ‘वेळ’ म्हणजे घड्याळावरील तास नव्हे. तो मानसिक विलंब आहे. आपण स्वतःला दिलेली खोटी आश्वासने आहेत. माणूस अनेकदा योग्य गोष्ट माहीत असूनही ती लगेच स्वीकारत नाही. कारण मनाला जुन्या सवयी प्रिय असतात. बदलाची भीती वाटते. म्हणून तो स्वतःलाच समजावतो की “थोडे दिवस जाऊ देत, मग पाहू.” परंतु हीच मानसिकता प्रगतीला अडथळा ठरते.

जीवनातील प्रत्येक मोठा बदल एका छोट्या निर्णयातून सुरू होतो. कोणत्याही महान व्यक्तीने आयुष्य एका दिवसात बदलले नाही; पण त्यांनी बदलाची सुरुवात एका दिवसापासून केली. तो दिवस म्हणजे ‘आज’. म्हणूनच ज्ञानेश्वर माऊलींचा संदेश कालातीत आहे. ते सांगतात की जीवनात जे योग्य आहे ते त्वरित स्वीकार.

आध्यात्मिक साधनेतही हेच लागू होते. अनेकांना वाटते की संसारातील जबाबदाऱ्या संपल्या की देवभक्ती करू. मुलांची लग्ने झाली की ध्यान करू. निवृत्तीनंतर शास्त्रांचा अभ्यास करू. पण आयुष्याची कोणतीही अवस्था ईश्वरापासून दूर राहण्याचे कारण होऊ शकत नाही. उलट संसारात राहूनच मन निर्मळ करणे हीच खरी साधना आहे. कर्म करताना ईश्वराचे स्मरण ठेवणे हीच खरी भक्ती आहे.

या ओवीमध्ये श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यासाची जी व्याख्या देतात, ती अत्यंत व्यापक आहे. संन्यास म्हणजे वस्त्र बदलणे नाही; वृत्ती बदलणे आहे. घर सोडणे नाही; अहंकार सोडणे आहे. जबाबदाऱ्या टाकून देणे नाही; जबाबदाऱ्या अधिक प्रामाणिकपणे पार पाडणे आहे. मनातील ‘मी’ कमी झाला की ईश्वरासाठी जागा निर्माण होते. म्हणून संन्यास हा बाह्य नव्हे तर अंतर्मनातील परिवर्तनाचा प्रवास आहे.

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात ही ओवी मानसिक आरोग्यासाठीही महत्त्वाची ठरते. सततची चिंता, तणाव, असुरक्षितता आणि भविष्याची भीती यामागे परिणामांवरील अतिआसक्ती हे मोठे कारण असते. निष्काम कर्माचा स्वीकार म्हणजे मनाला स्वातंत्र्य देणे. प्रयत्न पूर्ण क्षमतेने करायचे; पण परिणामाला स्वतःच्या अस्तित्वाचे मोजमाप बनवायचे नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धभूमीवर हा उपदेश देतात, यालाही विशेष महत्त्व आहे. युद्धभूमी म्हणजे जीवनाचे प्रतीक आहे. प्रत्येकाच्या आयुष्यात संघर्ष आहेत. निर्णय आहेत. जबाबदाऱ्या आहेत. अशा वेळी संसार टाकून पळून जाण्याचा सल्ला श्रीकृष्ण देत नाहीत. उलट ते म्हणतात, संघर्षाच्या मध्यभागी राहूनही मन शांत ठेव. कर्म कर; पण कर्मात अडकू नकोस. हाच जीवनयोग आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींची भाषा नेहमीप्रमाणे येथेही अत्यंत सहज आहे. “हे संन्यासयुक्ति सोपारी” या शब्दांमधून ते सांगतात की ईश्वरप्राप्तीचा मार्ग गुंतागुंतीचा नाही. माणूसच तो अवघड करून ठेवतो. देवाला मोठमोठे विधी लागत नाहीत. त्याला शुद्ध मन हवे असते. निर्मळ भावना हवी असते. प्रामाणिक कर्म हवे असते. प्रेमाने केलेले अर्पण हवे असते.

ही ओवी आपल्याला वेळेचेही महत्त्व शिकवते. जीवनातील सर्वात मौल्यवान गोष्ट म्हणजे वर्तमान क्षण. काल गेला आहे. उद्या अजून आलेला नाही. आपल्या हातात फक्त आज आहे. म्हणून आज केलेला एक छोटासा चांगला निर्णय भविष्यातील मोठे परिवर्तन घडवू शकतो. आज सुरू केलेली साधना उद्याचे शांत मन घडवू शकते. आज सोडलेला अहंकार उद्याचे आनंदी जीवन निर्माण करू शकतो.

माणूस अनेकदा मोठ्या चमत्काराच्या प्रतीक्षेत असतो; पण ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की चमत्कार बाहेर घडत नाही. तो मनात घडतो. ज्या क्षणी माणूस कर्माला ईश्वरार्पण करतो, त्या क्षणी त्याचे मन हलके होते. ज्या क्षणी तो फलाच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, त्या क्षणी त्याची भीती कमी होते. ज्या क्षणी तो वर्तमानात जगायला शिकतो, त्या क्षणी त्याचे जीवन आनंदमय होऊ लागते. हा चमत्कार कोणत्याही बाह्य शक्तीचा नसून अंतर्मनातील परिवर्तनाचा असतो.

म्हणूनच या ओवीचा अंतिम संदेश अत्यंत स्पष्ट आहे. जीवन बदलण्यासाठी मोठ्या संधीची वाट पाहू नका. योग्य वेळेची प्रतीक्षा करू नका. परिस्थिती परिपूर्ण होण्याची अपेक्षा करू नका. आज, आत्ताच, या क्षणी आपल्या कर्माकडे पाहण्याची दृष्टी बदला. प्रत्येक कृतीमध्ये ईश्वरभाव जागृत करा. प्रत्येक यशात अहंकार सोडा. प्रत्येक अपयशातून शिकण्याची तयारी ठेवा. प्रत्येक दिवस ईश्वरार्पणाचा उत्सव बनवा.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीतून मिळणारा संदेश केवळ अर्जुनापुरता मर्यादित नाही; तो प्रत्येक युगातील प्रत्येक माणसासाठी आहे. कारण काळ बदलतो, साधने बदलतात, व्यवसाय बदलतात, तंत्रज्ञान बदलते; पण मनुष्याचे मन मात्र आजही तितकेच चंचल आहे. आजही तो निर्णय पुढे ढकलतो. आजही तो योग्य वेळेच्या शोधात असतो. म्हणूनच माऊली आजही प्रेमाने सांगतात—”अरे, योग्य वेळ शोधू नकोस. योग्य वेळ म्हणजे हाच क्षण आहे. संन्यासाची ही सोपी युक्ती आत्ताच स्वीकार. कारण ईश्वराकडे जाणाऱ्या प्रवासाची सुरुवात उद्यापासून नव्हे, तर आजपासूनच होते.”