गायत्री छंदात सामावलेले परमात्म्याचे स्वरूप

गायत्री छंद जें म्हणिजे । तें सकळां छंदामाजि माझें ।
स्वरुप हें जाणिजे । निभ्रांत तुवां ।। २८२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – ज्यास गायत्री छंद असे म्हणतात, तो सर्व छंदामध्ये माझें स्वरूप आहे, असें तूं निःसंशय समज.

गायत्री मंत्र हा भारतीय आध्यात्मिक परंपरेतील केवळ एक मंत्र नाही, तर मानवी बुद्धीला प्रकाशाकडे नेणारी, अंतःकरणाला शुद्ध करणारी आणि जीवनाला विवेकाची दिशा देणारी एक पवित्र प्रार्थना आहे. शब्दांच्या लयीतून, अक्षरांच्या शिस्तीतून आणि भावनेच्या निर्मळतेतून प्रकटणारे चैतन्य माणसाला स्वतःच्या अंतरंगाचा शोध घेण्यास प्रवृत्त करते. याच गायत्री छंदाचे महत्त्व सांगताना माऊली ज्ञानेश्वर म्हणतात की, सर्व छंदांमध्ये गायत्री छंद हे माझे स्वरूप आहे, असे तू निःसंशय समजून घे. या विधानातून श्रीकृष्ण केवळ एका छंदाची श्रेष्ठता सांगत नाहीत, तर शब्द, लय, ज्ञान आणि चैतन्य यांच्या पाठीशी असलेल्या परमात्मतत्त्वाची ओळख करून देतात.

गायत्री छंद हा सर्व छंदांमध्ये माझे स्वरूप आहे, असे तू कोणतीही शंका मनात न ठेवता जाणून घे, असा या ओवीचा सरळ अर्थ आहे. परंतु या अर्थाच्या पलीकडे जाताना गायत्री छंदाचे आध्यात्मिक महत्त्व आणि त्यातून व्यक्त होणारे परमात्म्याचे व्यापक स्वरूप समजून घ्यावे लागते. भगवद्गीतेच्या दहाव्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या विभूती सांगत आहेत. सृष्टीमध्ये जे जे श्रेष्ठ, तेजस्वी, पवित्र आणि चैतन्यदायी आहे, त्यामध्ये माझेच स्वरूप प्रकट झालेले आहे, अशी या विभूतीयोगाची मध्यवर्ती भूमिका आहे. पर्वतांमध्ये मेरू, नद्यांमध्ये गंगा, ऋषींमध्ये श्रेष्ठ ऋषी आणि छंदांमध्ये गायत्री सांगताना श्रीकृष्ण त्याच तत्त्वाचा विस्तार करतात. श्रेष्ठत्वाच्या या उदाहरणांतून भक्ताचे लक्ष एखाद्या वस्तूवर किंवा रूपावर स्थिर राहत नाही, तर त्या श्रेष्ठत्वामागील परमचैतन्याकडे वळते.

गायत्री छंदाचा विचार करताना प्रथम छंद म्हणजे काय, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. काव्य, मंत्र किंवा वैदिक ऋचांमधील अक्षरांची संख्या, त्यांची रचना, लय आणि उच्चारण यांना विशिष्ट नियमांनी बांधणारी व्यवस्था म्हणजे छंद. छंदामुळे शब्दांना एक विशिष्ट लय प्राप्त होते. ही लय केवळ कानाला आनंद देणारी नसते, तर मनाची एकाग्रता वाढविण्यासही सहाय्यक ठरते. भारतीय ऋषींनी शब्दांच्या या सामर्थ्याचा उपयोग ज्ञानसंवर्धन, मंत्रोच्चार आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी केला. मौखिक परंपरेतून वेदांचे जतन करताना छंदशास्त्राने महत्त्वाची भूमिका बजावली. शब्दांची शिस्त, उच्चारणातील नेमकेपणा आणि स्मरणाची सहजता यांचा त्यात सुंदर संगम दिसतो.

गायत्री हा वैदिक परंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचा छंद आहे. गायत्री छंदाच्या एका पादात आठ अक्षरे अशी तीन पादांची रचना असून, त्यात एकूण चोवीस अक्षरे असतात. ऋग्वेदातील सवितृदेवतेला उद्देशून असलेला प्रसिद्ध गायत्री मंत्र याच छंदात आहे. ‘तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि। धियो यो नः प्रचोदयात्।’ या मंत्रामध्ये परमतेजाचे ध्यान करून आमच्या बुद्धीला सद्बुद्धीची प्रेरणा मिळू दे, अशी प्रार्थना केली आहे. येथे केवळ बाह्य जगाला प्रकाश देणाऱ्या सूर्यतेजाचा विचार नाही, तर माणसाच्या अंतःकरणातील अज्ञान दूर करून त्याच्या बुद्धीला विवेकाची दिशा देणाऱ्या दिव्य प्रकाशाचीही आकांक्षा आहे.

म्हणूनच गायत्री मंत्राचा अर्थ केवळ मंत्रोच्चारापुरता मर्यादित राहत नाही. तो मानवी जीवनातील ज्ञानप्राप्तीच्या मूलभूत इच्छेशी जोडला जातो. माणसाला बाहेरच्या जगातील वस्तू दिसण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते; पण जीवनातील योग्य-अयोग्य, सत्य-असत्य आणि हितकारक-अहितकारक यांचा निर्णय घेण्यासाठी अंतःप्रकाशाची आवश्यकता असते. बाह्य प्रकाश डोळ्यांना दिशा देतो, तर विवेकाचा प्रकाश बुद्धीला दिशा देतो. गायत्री मंत्रातील प्रार्थना ही याच अंतःप्रकाशासाठी आहे. आपल्या बुद्धीला योग्य मार्गाने प्रेरित करणारे तत्त्व कोणते, याचा शोध घेण्याची प्रेरणा हा मंत्र देतो.

ज्ञानेश्वर माऊलींनी या गायत्री छंदाला श्रीकृष्णाचे स्वरूप मानण्यामागे हाच व्यापक आध्यात्मिक आशय आहे. परमात्मा म्हणजे केवळ डोळ्यांनी दिसणारे एखादे रूप नव्हे. तो सृष्टीच्या अस्तित्वामध्ये, तिच्या नियमबद्धतेमध्ये, ज्ञानाच्या प्रकाशामध्ये आणि जीवनाला दिशा देणाऱ्या विवेकामध्येही प्रकट होत असतो. ज्या शब्दांतून मनुष्य परमसत्याचा शोध घेतो, ज्या प्रार्थनेतून तो अंतःकरणाची शुद्धता मागतो आणि ज्या ज्ञानातून अज्ञानाचे आवरण दूर होते, त्या सर्वांच्या मुळाशी असलेले चैतन्य हेच परमात्मस्वरूप आहे. गायत्री छंदाच्या माध्यमातून माऊली आपल्याला याच चैतन्याची जाणीव करून देतात.

शब्द आणि अर्थ यांचे नातेही येथे महत्त्वाचे आहे. शब्द उच्चारले म्हणजे ज्ञान प्राप्त झाले, असे होत नाही. एखाद्या मंत्राचा उच्चार कितीही वेळा केला, तरी त्यातील भावार्थ मनामध्ये उतरला नाही, तर त्या साधनेची पूर्णता साधत नाही. शब्द हे ज्ञानाकडे नेणारे माध्यम आहेत; परंतु त्या शब्दांमधून जागृत होणारी समज, अंतःकरणातील निर्मळता आणि जीवनातील विवेकपूर्ण आचरण ही त्यांची खरी फलश्रुती आहे. गायत्री मंत्राचे सामर्थ्यही केवळ त्याच्या ध्वनीत नसून, त्यातून व्यक्त होणाऱ्या प्रार्थनेत आणि त्या प्रार्थनेनुसार स्वतःला घडविण्याच्या प्रयत्नात आहे.

आजच्या काळात माणसाभोवती माहितीचा प्रचंड साठा निर्माण झाला आहे. मोबाईल, इंटरनेट, प्रसारमाध्यमे आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या माध्यमातून क्षणार्धात असंख्य माहितीचे तुकडे उपलब्ध होतात. पण माहितीची विपुलता म्हणजे प्रज्ञेची समृद्धी नव्हे. काय ऐकावे, काय स्वीकारावे, कोणत्या गोष्टीवर विश्वास ठेवावा आणि कोणत्या मार्गाने पुढे जावे, यासाठी विवेकाची गरज असते. माहिती माणसाला अनेक पर्याय दाखवते; प्रज्ञा त्यातील योग्य पर्याय निवडण्याची क्षमता देते. गायत्री मंत्रातील बुद्धीला प्रेरित करण्याची प्रार्थना या अर्थाने आजही अत्यंत समर्पक ठरते. ज्ञानाचा उपयोग केवळ स्वतःच्या लाभासाठी न करता तो समाजाच्या कल्याणासाठी कसा करता येईल, याची जाणीवही विवेकातूनच निर्माण होते.

गायत्री छंदाची लय आणि त्यातील शिस्त यांकडे पाहिले, तरी एक महत्त्वाचा जीवनसंदेश मिळतो. विश्वातील प्रत्येक गोष्ट एका विशिष्ट नियमबद्धतेत कार्यरत आहे. दिवस आणि रात्र, ऋतूंचे परिवर्तन, ग्रहांची गती, निसर्गातील विविध चक्रे या सर्वांमध्ये एक प्रकारची लय दिसून येते. मानवी जीवनातही विचार, भावना, कृती आणि आचरण यांच्यात समतोल असणे आवश्यक आहे. लय बिघडली की संगीत विस्कळीत होते; त्याचप्रमाणे विवेक हरवला की जीवनाची दिशाही भरकटू शकते. छंदातील नियमबद्धता आणि गायत्री मंत्रातील प्रार्थना यांचा एकत्रित विचार केला, तर अंतर्बाह्य शिस्त आणि प्रकाशमान बुद्धी यांची आवश्यकता लक्षात येते.

मात्र या ओवीचा अर्थ केवळ गायत्री छंदाचे गुणगान करणे एवढाच नाही. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, सर्व छंदांमध्ये गायत्री हे माझे स्वरूप आहे. यामध्ये भक्तीच्या दृष्टीने एक सूक्ष्म तत्त्व दडलेले आहे. परमात्म्याला सर्वत्र पाहण्याची दृष्टी विकसित झाली, की साधकाची उपासना केवळ मंदिरातील पूजेपुरती मर्यादित राहत नाही. ज्ञान देणाऱ्या शब्दांत, सत्याचा शोध घेणाऱ्या विचारांत, दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी केलेल्या कृतीत आणि अज्ञान दूर करणाऱ्या प्रज्ञेतही त्याला परमात्म्याची अनुभूती येऊ लागते. ही अनुभूती बाह्य जग नाकारून मिळत नाही; उलट जगातील प्रत्येक गोष्टीकडे अधिक सजगतेने आणि आदराने पाहिल्याने तिचा मार्ग खुला होतो.

ज्ञानेश्वरीतील विभूतीयोग साधकाला अशीच दृष्टी देतो. परमात्मा एखाद्या एका रूपामध्येच बंदिस्त नाही. तो सृष्टीतील श्रेष्ठत्वाच्या विविध रूपांतून आपल्याला स्वतःची जाणीव करून देतो. गायत्री छंदामध्ये शब्दांची पवित्रता, ज्ञानाची आकांक्षा, बुद्धीच्या प्रकाशाची प्रार्थना आणि आध्यात्मिक उन्नतीची प्रेरणा एकत्र आलेली आहे. म्हणून या छंदाला परमात्मस्वरूप मानताना माऊलींच्या विचारांचा केंद्रबिंदू बाह्य श्रेष्ठत्वापेक्षा त्या श्रेष्ठत्वातून प्रकटणाऱ्या चैतन्याची ओळख हा आहे.

या ओवीतील ‘निभ्रांत’ हा शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहे. संशयविरहित, निःसंदिग्ध आणि दृढ जाणिवेने समजून घे, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात. अध्यात्मामध्ये श्रद्धा महत्त्वाची असली, तरी ती अंधानुकरणात अडकून राहू नये. श्रद्धेला समजुतीची जोड मिळाली आणि समजुतीतून अनुभवाची दिशा निर्माण झाली, की साधनेला स्थैर्य प्राप्त होते. गायत्री मंत्राचा जप करताना त्यातील प्रार्थनेचा अर्थ मनात जागृत ठेवणे, स्वतःच्या बुद्धीला योग्य दिशा मिळावी अशी प्रामाणिक इच्छा बाळगणे आणि त्या इच्छेनुसार वर्तनात बदल घडविणे, हीच त्या श्रद्धेची जीवनातील अभिव्यक्ती ठरते.

माणसाच्या जीवनात अनेकदा बाह्य यशाला अधिक महत्त्व दिले जाते. संपत्ती, प्रतिष्ठा, पद आणि प्रसिद्धी यांच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न करताना अंतःकरणातील शांतता, विवेक आणि आत्मपरीक्षण यांकडे दुर्लक्ष होते. पण विवेकाचा प्रकाश नसेल, तर प्राप्त केलेल्या यशाचा उपयोग कसा करायचा, हेच समजेनासे होते. ज्ञानाचा अहंकार होऊ नये, सामर्थ्याचा दुरुपयोग होऊ नये आणि यशामुळे माणुसकी हरवू नये, यासाठी अंतःकरणातील प्रकाश आवश्यक आहे. गायत्री मंत्राची प्रार्थना आपल्याला या प्रकाशाची आठवण करून देते. स्वतःची बुद्धी अधिक शुद्ध, व्यापक आणि कल्याणकारी व्हावी, हीच खरी आध्यात्मिक उन्नती आहे.

माऊलींच्या निरूपणातून आणखी एक महत्त्वाची जाणीव होते. परमात्म्याचे स्वरूप जाणणे म्हणजे केवळ त्याच्याविषयी माहिती मिळविणे नव्हे, तर आपल्या दृष्टीमध्ये परिवर्तन घडवून आणणे होय. जेव्हा मनुष्य ज्ञानाकडे अहंकार वाढविण्याचे साधन म्हणून न पाहता आत्मोन्नतीचे माध्यम म्हणून पाहतो, तेव्हा त्याच्या ज्ञानाला पावित्र्य प्राप्त होते. जेव्हा शब्दांचा उपयोग दुसऱ्याला दुखावण्यासाठी न करता सत्य सांगण्यासाठी आणि सद्भावना वाढविण्यासाठी केला जातो, तेव्हा त्या शब्दांना आध्यात्मिक मूल्य प्राप्त होते. आणि जेव्हा बुद्धीचा उपयोग स्वार्थापुरता न ठेवता व्यापक कल्याणासाठी केला जातो, तेव्हा ज्ञानाचे रूपांतर प्रज्ञेत होते.

गायत्री छंदाचे परमात्मस्वरूप या अर्थाने मानवी जीवनाला एक साधा, पण अत्यंत गहन संदेश देते. आपल्या बुद्धीला प्रकाश मिळावा, विचारांना विवेकाची जोड मिळावी आणि कृतींना सद्भावनेची दिशा मिळावी, ही प्रार्थना केवळ मंत्रापुरती न राहता जीवनाचा स्वभाव बनली पाहिजे. परमात्म्याचे स्मरण म्हणजे बाह्य जगापासून दूर जाणे नव्हे; तर जगामध्ये वावरताना अंतःकरणातील प्रकाश जपणे होय. गायत्री मंत्राच्या माध्यमातून व्यक्त होणारी ही प्रकाशाची आकांक्षा साधकाला स्वतःकडे पाहण्यास, स्वतःतील अज्ञान ओळखण्यास आणि अधिक सजगपणे जगण्यास प्रवृत्त करते.

अशा प्रकारे ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी गायत्री छंदाचे महत्त्व सांगतानाच ज्ञान, प्रज्ञा, श्रद्धा आणि परमात्मचैतन्य यांचा सुंदर समन्वय साधते. शब्दांच्या लयीपासून सुरू होणारा हा प्रवास बुद्धीच्या प्रकाशापर्यंत आणि तेथून आत्मजाणिवेपर्यंत पोहोचतो. गायत्री छंदामध्ये परमात्म्याचे स्वरूप पाहण्याची दृष्टी प्राप्त झाली, की प्रत्येक पवित्र शब्द ज्ञानाची आठवण करून देतो, प्रत्येक विवेकी विचार अंतःकरणाला उजळवतो आणि प्रत्येक सद्कृती त्या दिव्य चैतन्याची अनुभूती देऊ लागते. बुद्धीला प्रकाश देणारे ज्ञान, ज्ञानाला दिशा देणारा विवेक आणि विवेकाला पावित्र्य देणारी परमात्मजाणीव, हाच गायत्री छंदातून माऊलींनी उलगडलेला आध्यात्मिक संदेश आहे.