Explore Dnyaneshwari Ovi 13 on Guru Mahima, surrender and humility, where Sant Dnyaneshwar says words fall silent before the infinite greatness of the Sadguru.
गुरूंचा महिमा शब्दांत कितीही सांगितला, तरी तो पूर्णपणे व्यक्त होऊ शकत नाही. कारण गुरू हे केवळ व्यक्तिमत्त्व नसून अज्ञानातून ज्ञानाकडे आणि अहंकारातून आत्मभानाकडे नेणारे तत्त्व आहे. ज्याच्या सामर्थ्याची सीमा बुद्धीला कळत नाही, त्याचे वर्णन करण्यापेक्षा त्याच्या चरणी नतमस्तक होणेच अधिक अर्थपूर्ण ठरते. ज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायातील “तैसें श्रीगुरुंचे महिमान । आकळितें कें असे साधन…” या ओवीत संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी गुरुमहिम्यापुढे शब्द, बुद्धी आणि अहंकार कसे थांबून जातात, याचे अत्यंत सुंदर दर्शन घडविले आहे. गुरूंचे मोठेपण जाणण्याचा प्रयत्न शेवटी आपल्याला एका शांत, निवांत आणि समर्पित नमस्कारापर्यंत घेऊन जातो.
राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल 9011087406
तैसें श्रीगुरुंचे महिमान । आकळितें कें असे साधन ।
हें जाणोनि मियां नमन । निवांत केलें ।। १३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा
ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें श्रीगुरूंच्या मोठेपणाचे आकलन करणारें साधन कोठें आहे ? कोठेही नाही हे लक्षांत घेऊन मी निमूटपणाने त्यांना नमस्कार केला.
माऊलींच्या या ओवीतून प्रथमदर्शनी गुरूंच्या महिम्याचे वर्णन करण्यास असमर्थता व्यक्त झालेली दिसते.परंतु तिच्या अंतरंगात गेले तर ही केवळ असमर्थतेची भावना नाही, तर गुरुतत्त्वाच्या अनंतत्वाची अनुभूती आहे.ज्याला आपण पूर्णपणे जाणू शकत नाही,त्याच्यापुढे मन नम्र होते.शब्द थांबतात आणि नमस्कार सुरू होतो.ज्ञान संपते आणि अनुभवाची सुरुवात होते.
मनुष्याला एखादी गोष्ट समजून घ्यायची असेल तर तो बुद्धीचा आधार घेतो.शास्त्रांचा अभ्यास करतो,तर्क करतो,अनुभवांची तुलना करतो आणि मग एखाद्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचतो.जगातील अनेक गोष्टी अशा प्रकारे समजून घेता येतात.परंतु गुरुतत्त्व हे केवळ बुद्धीच्या चौकटीत सामावणारे नाही.गुरू म्हणजे केवळ एखादी व्यक्ती नव्हे,तर अज्ञानातून ज्ञानाकडे,अस्थिरतेतून स्थैर्याकडे आणि देहबुद्धीतून आत्मबुद्धीकडे नेणारी चेतना आहे.त्यामुळे गुरूंचे पूर्ण आकलन करण्याचा प्रयत्न म्हणजे आकाशाला मुठीत पकडण्यासारखा आहे.
म्हणूनच माऊली विचारतात— “आकळितें कें असे साधन?” गुरूंचा महिमा आकळण्यासाठी कोणते साधन आहे? ही विचारणा फार अर्थपूर्ण आहे. कारण गुरूंचे बाह्य रूप पाहता येते, त्यांचे बोलणे ऐकता येते, त्यांचे आचरण पाहता येते; पण त्यांच्या अंतःकरणात प्रकटलेले ज्ञान, करुणा आणि चैतन्य यांची खोली मोजता येत नाही.
समुद्रकिनारी उभे राहून समुद्र पाहता येतो; त्याच्या लाटा मोजता येतात; त्याच्या पाण्याला स्पर्श करता येतो. पण समुद्राची पूर्ण खोली मोजण्यासाठी केवळ किनाऱ्यावर उभे राहणे पुरेसे नसते.त्यासाठी समुद्रात उतरावे लागते. गुरुतत्त्वाचेही तसेच आहे. गुरूंच्या बाह्य व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करता येईल; त्यांच्या कार्याची माहिती देता येईल; त्यांच्या शिकवणीवर ग्रंथ लिहिता येतील. पण गुरूंच्या अंतःकरणातील आत्मज्ञानाची खोली शब्दांनी कशी मोजणार?
म्हणून माऊलींची भूमिका अत्यंत विलक्षण आहे.त्या गुरूंचे वर्णन करण्यासाठी शब्दांची आतषबाजी करीत नाहीत. उलट त्या म्हणतात— माझ्याकडे गुरूंचा महिमा पूर्णपणे आकळण्याचे साधनच नाही. आणि ही जाणीव होताच त्या म्हणतात, “हें जाणोनि मियां नमन निवांत केलें.”
इथे “नमन” हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे.नमस्कार करणे ही केवळ शारीरिक क्रिया नाही.डोके खाली झुकवणे सोपे आहे;पण अहंकार झुकवणे कठीण आहे. गुरूंच्या चरणी खरे नमन तेव्हाच होते,जेव्हा ‘मला सर्व काही माहीत आहे’,‘माझेच मत योग्य आहे’,‘मीच कर्ता आहे’ हा अहंभाव हळूहळू विरघळू लागतो.
माऊलींचा नमस्कार हा अशा अहंकारशून्य अवस्थेचा नमस्कार आहे.त्या म्हणतात — मला गुरूंचा महिमा आकळत नाही. म्हणून मी त्यांचे वर्णन करण्याच्या प्रयत्नात पडत नाही.मी शांत होतो आणि त्यांच्यापुढे नतमस्तक होतो.“निवांत केलें” या दोन शब्दांत या ओवीचे सारे सौंदर्य दडलेले आहे.
गुरूंच्या चरणी मन निवांत होते,कारण तेथे स्वतःला सिद्ध करण्याची आवश्यकता उरत नाही.संसारात आपण सतत काही ना काही सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करीत असतो.आपले ज्ञान,आपली बुद्धी,आपले कर्तृत्व,आपले यश, आपली ओळख— या सगळ्याभोवती आपला अहंकार उभा राहतो. पण गुरूंच्या सान्निध्यात गेल्यावर हा सगळा पसारा क्षणभर बाजूला ठेवता येतो. तिथे प्रश्न उरतो तो केवळ ‘मी कोण?’ आणि ‘मला कुठे जायचे आहे?’ याचा.
खरा गुरू आपल्या शिष्याला स्वतःवर अवलंबून ठेवत नाही; उलट त्याला त्याच्या अंतरंगातील प्रकाशाकडे घेऊन जातो.अंधारात वाट चुकलेल्या माणसाला दिवा दिशा दाखवतो.दिवा स्वतःकडे पाहायला सांगत नाही; तो पुढची वाट उजळतो. गुरुतत्त्वाचे कार्यही तसेच आहे. गुरू म्हणजे जीवनाच्या अंधाऱ्या वाटेवर प्रकाश देणारा दीप. त्या प्रकाशाचे वर्णन करण्यापेक्षा त्याच्या उजेडात चालणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
म्हणूनच गुरूंचा महिमा शब्दांनी सांगण्यापेक्षा त्यांच्या कृपेचा अनुभव घेणे महत्त्वाचे ठरते.एखाद्या व्यक्तीने मधाची चव किती गोड आहे हे शंभर प्रकारे सांगितले तरी ज्याने मध चाखलेला नाही त्याला त्या गोडीचा पूर्ण अनुभव येणार नाही.पण एकदा मध जिभेवर ठेवला की वर्णनाची गरज राहत नाही. गुरुकृपेचेही असेच आहे.गुरुकृपा अनुभवली की शब्द अपुरे पडतात.
संतांच्या जीवनात ही नम्रता वारंवार दिसते.खरे ज्ञान वाढत गेले की ‘मला सर्व काही कळले’ हा भाव निर्माण होत नाही; उलट ‘जे जाणले ते थोडे, अजून किती अनंत बाकी आहे’ ही जाणीव प्रखर होते.अज्ञानाला आपली सीमा माहीत नसते; पण ज्ञानाला आपल्या मर्यादेची जाणीव असते.म्हणूनच संत जितके मोठे, तितके नम्र.
ज्ञानदेवांच्या व्यक्तिमत्त्वात ही नम्रता विलक्षण आहे.एवढ्या अल्पवयात त्यांनी ज्ञानेश्वरीसारखा अद्वितीय ग्रंथ निर्माण केला.अध्यात्मातील गहन तत्त्वज्ञान त्यांनी सामान्य माणसाच्या भाषेत आणले. तरी गुरूंच्या महिम्यापुढे ते स्वतःला काहीच मानत नाहीत. उलट गुरूंच्या चरणी नतमस्तक होतात. यातूनच त्यांच्या ज्ञानाची खरी उंची दिसते.
आजच्या काळात या ओवीचा अर्थ अधिक महत्त्वाचा वाटतो.माहितीच्या स्फोटाच्या युगात आपल्याला अनेक गोष्टी माहीत असतात; पण माहिती आणि ज्ञान यात फरक आहे. इंटरनेटवर हजारो माहितीचे स्रोत उपलब्ध आहेत. काही क्षणांत कोणत्याही विषयाची माहिती मिळते. पण माहिती मिळाल्याने अंतःकरणातील अज्ञान नाहीसे होत नाही. ज्ञान म्हणजे केवळ माहितीचा संचय नव्हे; ज्ञान म्हणजे जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलणे.
याच ठिकाणी गुरूची आवश्यकता जाणवते. पुस्तक दिशा देऊ शकते, पण त्या दिशेने चालताना येणाऱ्या अंतर्गत अडथळ्यांची जाणीव करून देणारा अनुभवी मार्गदर्शक वेगळा असतो. शास्त्र आपल्याला सत्य सांगते; गुरू त्या सत्याचा आपल्या जीवनाशी संबंध जोडून देतात. शब्द सांगतो ‘शांत रहा’; गुरू आपल्या अस्तित्वात शांततेचा अनुभव जागवतात.
म्हणून गुरूंचा महिमा हा केवळ त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा महिमा नाही. तो शिष्याच्या जीवनात घडणाऱ्या परिवर्तनाचा महिमा आहे. एखादा मनुष्य गुरूंच्या सान्निध्यात येण्यापूर्वी जसा असतो आणि गुरुकृपेनंतर जसा होतो, त्या परिवर्तनात गुरुतत्त्वाचे सामर्थ्य दिसते.
माऊलींचा ‘निवांत नमस्कार’ आपल्याला आणखी एक मोठा संदेश देतो. अध्यात्मात प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने समजून घेण्याची घाई करू नये. काही गोष्टी समजून घेण्यासाठी शांत व्हावे लागते. मनातील प्रश्न, तर्क, अपेक्षा, अहंकार यांचा गोंगाट कमी झाला की आतून काहीतरी ऐकू येऊ लागते. गुरूंच्या महिम्याचे आकलन शब्दांनी होत नाही; अंतःकरण शांत झाल्यावर त्याची चाहूल लागते.
‘निवांत’ हा शब्द त्यामुळे साधनेचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. आपण गुरूंकडे जातो तेव्हा अनेक अपेक्षा घेऊन जातो—माझी अडचण दूर व्हावी, माझे दुःख कमी व्हावे, मला यश मिळावे, मला अनुभव यावा. पण गुरूंच्या चरणी खरे समर्पण तेव्हा सुरू होते, जेव्हा या अपेक्षांपेक्षाही गुरुतत्त्वावरील विश्वास मोठा होतो. ‘जे योग्य आहे ते घडू दे’ अशी अंतर्मनाची अवस्था निर्माण होते. त्या क्षणी मन निवांत होते.
नमस्कार म्हणजे स्वतःला मिटविणे नव्हे; उलट स्वतःचा खरा शोध घेण्यासाठी अहंकाराचा पडदा बाजूला करणे होय.गुरूंच्या चरणी डोके ठेवताना आपण प्रत्यक्षात आपल्या अहंकाराला खाली ठेवत असतो. आणि ज्या क्षणी अहंकार खाली ठेवला जातो, त्या क्षणी अंतःकरणात ज्ञानासाठी जागा निर्माण होते.
ही ओवी म्हणूनच आपल्याला सांगते की, गुरूंचा महिमा समजून घेण्यापेक्षा गुरूंच्या कृपेला पात्र होणे अधिक महत्त्वाचे आहे. गुरूंच्या महिम्याचे वर्णन करण्यासाठी कितीही शब्द खर्च केले तरी ते अपुरेच राहतील. पण मनापासून केलेला एक नमस्कार, अहंकाररहित एक क्षण, श्रद्धेने घेतलेले एक पाऊल— हे कदाचित त्या महिम्याच्या जवळ घेऊन जाणारे ठरू शकते.
शेवटी माऊली स्वतःच आपल्याला मार्ग दाखवतात. ‘गुरूंचा महिमा किती?’ या प्रश्नाचे उत्तर शोधत बसण्याऐवजी त्या शांतपणे नतमस्तक होतात. कारण जिथे शब्द अपुरे पडतात, तिथे नमस्कार बोलतो. जिथे बुद्धीची सीमा संपते, तिथे श्रद्धेचा प्रारंभ होतो. जिथे ‘मी’चा आवाज शांत होतो, तिथे गुरुकृपेचा नाद ऐकू येतो.
गुरूंचा महिमा आकळण्यासाठी कोणते साधन आहे? कदाचित त्याचे उत्तर माऊलींनीच दिले आहे— मन शांत करा, अहंकार बाजूला ठेवा आणि निवांतपणे नतमस्तक व्हा. कारण गुरूंचे स्वरूप जितके शब्दांच्या पलीकडचे आहे, तितकेच ते अनुभूतीच्या जवळचे आहे. म्हणूनच शेवटी ज्ञानदेवांची वाणीही शांत होते आणि उरतो तो केवळ एक निर्मळ, कृतज्ञ आणि पूर्ण समर्पणाचा नमस्कार— “मियां नमन निवांत केलें.”
यूपीआयने भारतातील डिजिटल व्यवहाराची व्याख्याच बदलून टाकली. हातात रोख न ठेवता काही सेकंदांत होणारे व्यवहार,…
मातीला आकार देणाऱ्या कुंभाराच्या हातात केवळ मडके घडत नाही; त्या हातातून मानवी संस्कृतीचा इतिहास आकार…
अखिल महाराष्ट्र इतिहास परिषदेची घोषणा सिंधुदुर्गनगरी : गेली २६ वर्षे सातत्याने केलेल्या कातळशिल्प संशोधन कार्याची…
विशेष आर्थिक लेख भारतीय विमा नियामक व विकास प्राधिकरणाने (म्हणजे आयआरडीएआय ) देशभरातील विमा वितरण…
विश्व किती मोठे आहे, त्याची व्याप्ती किती आणि त्यातील प्रत्येक कणाची मोजदाद कशी करायची, हा…
साहित्य अकादमी विजेते पंजाबी लेखक सत्यपाल भिखी यांचे भाषांतर पंजाब पटियाला येथे प्रकाशन सोहळा अजय…