जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य ( Surha Tal ) भारताचे 100 वे तर उत्तर प्रदेशाचे13 वे रामसर स्थळ ( Ramsar Sites )

नवी दिल्‍ली – उत्तर प्रदेशातील बलिया येथील ‘जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य’ (सुरहा ताल) हे देशातील 100 वे रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. भारताने रामसर स्थळांचे शतक पूर्ण केल्याबद्दल पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी अत्यंत आनंद व्यक्त केला आहे.

हे पाणथळ क्षेत्र पक्षी-जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत समृद्ध असून ते अनेक स्थलांतरित आणि स्थानिक पक्ष्यांना आकर्षित करते. हा उल्लेखनीय टप्पा, भारताची नैसर्गिक परिसराचे, विशेषतः अत्यंत महत्त्वाच्या पाणथळ जागांचे संरक्षण करण्याप्रति भारताची अतूट वचनबद्धता स्पष्टपणे प्रतिबिंबित करतो.
नरेंद्र मोदी

गेल्या काही वर्षांत लोकसहभाग, विज्ञान, नवोन्मेष आणि सक्रिय जनजागृती उपक्रमांद्वारे, पाणथळ जागांचे जतन आणि पुनरुज्जीवन करण्याच्या प्रयत्नांना लक्षणीय बळकटी मिळाली आहे, असेही पंतप्रधानांनी नमूद केले. हे सामूहिक प्रयत्न जैवविविधतेचे रक्षण करण्यासाठी, पर्यावरणीय संतुलन राखण्यासाठी आणि भावी पिढ्यांसाठी अधिक हरित भविष्य घडवण्यासाठी महत्वाचे असल्याचे त्यांनी सांगितले.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी याबद्दल म्हटले आहे की, “रामसर स्थळांच्या बाबतीत भारताने एक शतक केले पूर्ण ! उत्तर प्रदेशातील बलिया येथील ‘जय प्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य’ (सुरहा ताल) हे भारताचे 100 वे रामसर स्थळ म्हणून घोषित झाले, याचा आनंद आहे. ही पाणथळ जागा पक्षी जैवविविधतेने समृद्ध असून, ती अनेक स्थलांतरित आणि स्थानिक पक्षांना आकर्षित करते. आपला नैसर्गिक परिसर, आणि विशेषतः पाणथळ जागांचे रक्षण करण्याबाबतची भारताची दृढ वचनबद्धता या कामगिरीतून स्पष्टपणे दिसून येते. गेल्या काही वर्षांत वाढता लोकसहभाग, विज्ञान, नवोन्मेष आणि सक्रिय जनजागृती उपक्रमांद्वारे, पाणथळ जागांचे जतन आणि पुनरुज्जीवन करण्याच्या प्रयत्नांना लक्षणीय बळकटी मिळाली आहे. हे प्रयत्न जैवविविधतेचे जतन करण्यासाठी, पर्यावरणीय समतोल राखण्यासाठी आणि भावी पिढ्यांसाठी अधिक हरित भविष्य घडवण्यासाठी सहाय्य करत आहेत.”

जयप्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य (सुरहा ताल) : पूर्वांचलचे जैववैविध्याचे नंदनवन

उत्तर प्रदेशातील बलिया जिल्ह्यात वसलेले जयप्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य, ज्याला स्थानिक पातळीवर सुरहा ताल म्हणून ओळखले जाते. हे भारतातील महत्त्वाच्या आर्द्रभूमींपैकी एक आहे. गंगा नदीच्या पुरमैदानी प्रदेशात वसलेले हे विशाल नैसर्गिक सरोवर स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी सुरक्षित निवासस्थान असून जैववैविध्याचा खजिना मानले जाते. १९९१ मध्ये या परिसराला पक्षी अभयारण्याचा दर्जा देण्यात आला.

भौगोलिक वैशिष्ट्ये

सुरहा ताल हे गंगा नदीच्या जुन्या वळणामुळे तयार झालेले नैसर्गिक ऑक्सबो (U-आकाराचे) सरोवर आहे. हे बलिया शहरापासून सुमारे १७ किलोमीटर अंतरावर असून सुमारे ३४.३२ चौ.कि.मी. क्षेत्रफळ व्यापते. पावसाळ्यात त्याचा विस्तार आणखी वाढतो आणि परिसरातील मोठ्या भागाला जलसंपन्न बनवतो.

पक्ष्यांचे स्वर्ग

हिवाळ्याच्या काळात सायबेरिया, मध्य आशिया आणि इतर थंड प्रदेशांतून हजारो स्थलांतरित पक्षी येथे येतात. बार-हेडेड गूज, पिंटेल बदके, कॉमन टील, ग्रेलॅग गूज, कॉर्मोरंट, बगळे, करकोचे तसेच स्थानिक सारस यांसारख्या अनेक प्रजाती येथे पाहायला मिळतात. हे अभयारण्य मध्य आशियाई स्थलांतर मार्गावर (Central Asian Flyway) असल्यामुळे पक्षी निरीक्षकांसाठी विशेष आकर्षण ठरते.

समृद्ध जैववैविध्य

सुरहा ताल केवळ पक्ष्यांसाठीच नव्हे तर विविध जलचर आणि वनस्पतींसाठीही महत्त्वाचा अधिवास आहे. येथे सुमारे २२१ वनस्पती प्रजाती, ६६ मासे प्रजाती, सात सरपटणारे प्राणी आणि तीन उभयचर प्रजाती नोंदविल्या गेल्या आहेत. मत्स्यसंपदेच्या समृद्धीमुळे हा परिसर स्थानिक मच्छीमारांच्या उपजीविकेचाही आधार आहे.

रामसर दर्जाचा मान

५ जून २०२६ रोजी जागतिक पर्यावरण दिनाच्या निमित्ताने जयप्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्याला भारताचे १०० वे रामसर स्थळ (Ramsar Site) म्हणून मान्यता मिळाली. आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या आर्द्रभूमींच्या यादीत समावेश झाल्यामुळे या अभयारण्याचे जागतिक स्तरावर महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. उत्तर प्रदेशातील हे १३ वे रामसर स्थळ आहे.

स्थानिक अर्थव्यवस्थेतील योगदान

सुरहा ताल परिसरातील सुमारे ४५ गावांतील लोकांचे जीवन या सरोवराशी जोडलेले आहे. मत्स्यव्यवसाय, भातशेती आणि पर्यटन यांना या जलाशयामुळे चालना मिळते. तसेच भूजल पुनर्भरण, पूर नियंत्रण आणि पर्यावरणीय संतुलन राखण्यातही या आर्द्रभूमीची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.

पर्यटनासाठी उत्तम काळ

नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा कालावधी सुरहा तालला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम मानला जातो. याच काळात हजारो स्थलांतरित पक्षी येथे येतात आणि संपूर्ण परिसर पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने भरून जातो. निसर्गप्रेमी, छायाचित्रकार आणि पक्षीनिरीक्षकांसाठी हा काळ विशेष आकर्षणाचा असतो.

जयप्रकाश नारायण पक्षी अभयारण्य म्हणजे केवळ एक पक्षी अभयारण्य नाही, तर गंगा खोऱ्यातील पर्यावरणीय समृद्धीचे प्रतीक आहे. स्थलांतरित पक्ष्यांचे आश्रयस्थान, जैववैविध्याचा खजिना आणि स्थानिक लोकांच्या जीवनाचा आधार असलेले सुरहा ताल आज भारताच्या आर्द्रभूमी संवर्धनाच्या यशस्वी वाटचालीचे प्रेरणादायी उदाहरण बनले आहे.