संतदृष्टीचा सुवर्णमध्य मार्ग

म्हणोनि अतिशये विषय सेवावा । तैसा विरोध न व्हावा ।
कां सर्वथा निरोधु करावा । हेंही नको ।। ३४८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – म्हणून विषयांचे अतिसेवन करावें अशी विरोधी बुद्धि नसावी, किंवा वाजवीपेक्षा फाजील नियमन करणें हेही कामाचें नाही.

या ओवीत श्री ज्ञानेश्वर माऊली एक अत्यंत सूक्ष्म आणि संतुलित दृष्टिकोन मांडतात — विषयसेवन (इंद्रियांचे विषय) न संपूर्णतः त्यागावे आणि न अति प्रमाणात स्वीकारावे. म्हणजेच, संन्यासी होऊन विषयांचा पूर्ण नकार करावा, किंवा गृहस्थ म्हणून विषयात पूर्णतः रमून जावे — हे दोन्ही अयोग्य आहेत. योग्य तो मध्यम मार्ग स्वीकारावा. ही एक “योग” दृष्टिकोनातून समतोलाची शिकवण आहे.

✦ योगमार्गातील समत्वाची गरज
भगवद्गीतेतील सहावा अध्याय ‘ध्यानयोग’ किंवा ‘आत्मसंयमयोग’ म्हणून ओळखला जातो. यामध्ये श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनाच्या शुद्धीकरिता, आत्मसाक्षात्कारासाठी योग्य आचरण कसे असावे हे समजावून सांगतात. त्यात विषय-विकार यांच्याशी कसे वागावे, संयम कसा ठेवावा याचे विवेचन आहे.
या पार्श्वभूमीवर ज्ञानेश्वर माऊली ह्या ओवीत एक दैनंदिन व्यवहारात उपयोगी अशी अमूल्य शिकवण देतात. ही ओवी म्हणजे जीवनात “विषय” म्हणजेच इंद्रियसुख यांच्याशी कसे व्यवहार करावे, याचे अत्यंत समतोल तत्त्वज्ञान आहे.

✦ शब्दार्थ :
म्हणोनि – म्हणून
अतिशये विषय सेवावा – विषयांचा अत्यंत / अति प्रमाणात उपभोग घ्यावा
तैसा विरोध न व्हावा – तसे म्हणणाऱ्यांचा विरोध करू नये
कां सर्वथा निरोधु करावा – किंवा विषयांचा पूर्णतः त्याग करावा
हेंही नको – हे देखील योग्य नाही

मूलार्थ :
“म्हणून विषयांचे अति सेवनच करावे, असाही विचार नको आणि पूर्ण विषयनिवृत्ती, म्हणजे विषयांचा संपूर्ण निषेधदेखील नको.”
ज्ञानेश्वर माऊली आपल्याला हे सांगत आहेत की विषयांच्या बाबतीत कुठलाही टोकाचा दृष्टिकोन चुकीचा आहे. संयमित, समत्वाने युक्त जीवन हेच योग्य आहे.

✦ जीवनातील “विषय” म्हणजे काय?
‘विषय’ शब्दाचा अर्थ येथे पाच इंद्रियांचे भोग असे आहे –
शब्द (ध्वनी),
स्पर्श (स्पर्शेन्द्रिय),
रूप (दृष्टी),
रस (जिभेचा स्वाद),
गंध (घ्राणेन्द्रिय)
हे सर्व जीवनात आवश्यक असले, तरी त्यांची अतिरेकी आसक्ती ही बंधनकारक असते. म्हणूनच अध्यात्मात ‘विषय’ म्हणजेच इंद्रियांचे विषय हे साधकासाठी एक परीक्षा मानले गेले आहेत.

✦ दोन टोकं : अति सेवन आणि पूर्ण निरोध
१. अतिशय विषयसेवन (Overindulgence):
जो मनुष्य विषयभोगात गुंतून जातो, त्याचे मन त्याच्याच गुलामगिरीत अडकते. विषयांचा अति उपयोग हा इंद्रियांची सवय बनतो. शरीराला आणि मनाला त्यांची गरज वाटू लागते. यामुळे मन स्थिर राहत नाही. आत्मसाक्षात्काराच्या मार्गात ही अडथळा ठरतो.

उदाहरणार्थ, रोज स्वादिष्ट आणि विविध जेवण मिळते, तर जिभेचा संयम जातो. त्यामुळे उपवास, व्रत, साधना, यामध्ये अडचण येते. ज्ञानेश्वर माऊली असे म्हणतात की ‘विषयांचे अति सेवन करू नका’. पण त्याचबरोबर “तसे करावं म्हणणाऱ्यांवर आंधळा विरोध करू नका” असेही सांगतात. याचा अर्थ –
कुणी विषयात अडकलेले असले तरी त्यांच्याशी दुष्ट बुद्धीने वागू नका. समजूतदारपणा आणि सहानुभूती ठेवावी.

२. संपूर्ण विषयत्याग (Complete renunciation):
दुसरे टोक म्हणजे विषयांचा पूर्ण निषेध.
हे संन्यस्त जीवन जरी पवित्र वाटले तरी, मनात विषयांची वासना शिल्लक असेल, तर त्यांचा बाह्य त्याग अपुरा आहे.

मन:
जरी शरीराने विषय टाळले, तरी मनाने जर ते प्रिय वाटत राहिले, तर तो खोटा विषयत्याग ठरतो.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात –
“कां सर्वथा निरोधु करावा, हेंही नको”
हे सांगणारे ‘विषय त्यागा’चे खरे अर्थ न समजता उगाच त्याग करत राहतात. अशांना माऊली सावध करतात – टोकं चुकीची.

✦ मध्यममार्गाची शिकवण – संयम
ही ओवी म्हणजे भगवद्गीतेतील एक अत्यंत महत्त्वाची धारणा प्रत्यक्षात आणणारी आहे –
“युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥” (गीता 6.17)

अर्थ :
जेवण, विश्रांती, आहार-विहार, झोप आणि काम – हे सर्व युक्त म्हणजे योग्य प्रमाणात असावेत. तेव्हाच योग म्हणजे मनःशांती व आत्मसाक्षात्कार साध्य होतो.

ज्ञानेश्वर माऊली हीच गीतेतील शिकवण मराठीत सहज भावनेत मांडतात –
“न अति, न नकार – पण समत्व.”

✦ गुरुतत्त्व आणि व्यवहार
गुरू सुद्धा शिष्याला जीवनातील विषयांचे महत्व समजावून सांगतात. गुरुकृपेनेच योग्य प्रकारे विषयांचे आकलन होते. विषयांचा पूर्ण त्याग न करता, त्यांना साक्षीभावाने पाहणे हे साधकाचे ध्येय असते. शरीर आहे तोपर्यंत विषय येणारच. पण ते मनावर सत्ता गाजवू नयेत, यासाठी गुरु उपदेश करतात –
“विषय येऊ दे, पण मन त्यांच्याशी एकरूप होऊ नये.”

✦ आधुनिक जीवनातील समांतर विचार
आजच्या काळातही ही ओवी अत्यंत उपयुक्त आहे. आपण जेव्हा व्यसन, अनावश्यक भोग, ताणतणाव, माहितीचा अतिरेक, सोशल मिडिया अशा गोष्टींमध्ये अडकतो, तेव्हा जीवनाचा समतोल बिघडतो. काही लोक ‘वर्कोहोलिक’ होतात, काही ‘डिजिटल डिटॉक्स’च्या नावाखाली जगापासून तुटतात. दोन्ही टोकं चुकीची आहेत. हे समजून घेण्यासाठी ही ओवी उत्तम मार्गदर्शन करते.

✦ निष्कर्ष – समत्व हीच साधना
ही ओवी आपल्याला ‘मध्यममार्ग’ सांगते. टोकं टाळा – हेच गीतेचं आणि संतमताचं सार आहे. ज्ञानेश्वर माऊली यांचे विचार हे जीवनात संतुलन साधणारे आहेत. विषयांचा न अति स्वीकार करावा, न संपूर्ण नकार – पण समजूतदार, सजग आणि साक्षीभावाने त्यांच्याशी वागावे.

✦ ध्यानयोगात विषयांशी संबंध
ध्यानी, साधकासाठी ही शिकवण अत्यंत महत्त्वाची आहे. ध्यासन करताना मन भटकत असेल तर समजावे – मन अजून विषयात आहे. त्यासाठी युक्त आचार, युक्त आहार, आणि युक्त विषयसेवन आवश्यक आहे. सततची युद्धं नको – पण प्रगल्भ व संयमी दृष्टीकोन हवा. हाच खरी योगाची सुरुवात.

✦ उपसंहार
“म्हणोनि अतिशये विषय सेवावा । तैसा विरोध न व्हावा ।
कां सर्वथा निरोधु करावा । हेंही नको ।।”

ही ओवी म्हणजे संतदृष्टीचा सुवर्णमध्य मार्ग आहे. ती आपल्याला अध्यात्म आणि व्यवहार यांच्यातील समतोल शिकवते. योग्य तेवढ्या विषयांचा स्वीकार करूनही – मन निर्लेप ठेवणे हेच खरे साधकाचे लक्षण आहे.