सतराव्या कलेचे अमृततळे : कुंडलिनी, मन आणि आत्मानंदाचा ज्ञानेश्वरीतील गूढ प्रवास

संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरीतील एका सूक्ष्म ओवीत मानवी चेतनेच्या दिव्य प्रवासाचे अद्भुत चित्र उभे केले आहे. कुंडलिनीशक्तीचा प्रकाश, मन आणि प्राण यांचा समन्वय आणि ‘सतरावी कला’ या अमृतस्वरूप अनुभूतीचे त्यांनी केलेले वर्णन साधकाला आत्मानंदाच्या गाभाऱ्यात घेऊन जाते. ही ओवी केवळ योगमार्गाचे तत्त्वज्ञान सांगत नाही, तर अंतर्मनातील शाश्वत प्रकाशाचा शोध घेण्याची प्रेरणा देते.

राजेंद्र घोरपडे

तेथ उल्हाटशक्तीचेनि उजिवडें । मनपवनाचेनि सुरवाडें ।
सतरावियेचें पाणियाडें । बळियाविलें ।। २१४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – तेथें कुडलिनीच्या प्रकाशानें व मन आणि प्राणवायू यांच्या मदतीनें सतरावी जी जीवनकला हेंच कोणी एक तळे त्यांनी बळकावले.

ज्ञानेश्वरीतील नवव्या अध्यायातील ही ओवी अतिशय सूक्ष्म, गूढ आणि आध्यात्मिक अनुभवाच्या उच्च टप्प्याचे दर्शन घडवणारी आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी योग, भक्ति आणि अद्वैत या तिन्हींचा विलक्षण संगम घडवून साधकाच्या अंतर्मनातील प्रवासाचे जिवंत चित्रण केले आहे. या ओवीतून कुंडलिनीशक्तीचा जागर, मन आणि प्राण यांचे एकत्रित कार्य आणि त्यातून साधकाला मिळणाऱ्या जीवनरसाच्या अनुभूतीचे अत्यंत सुंदर रूपक मांडलेले आहे.

या ओवीतील “उल्हाटशक्ती” म्हणजे कुंडलिनीशक्ती. योगशास्त्रानुसार कुंडलिनी ही मानवी देहात सुप्त अवस्थेत असलेली दिव्य ऊर्जा आहे. ती मूलाधार चक्रात वास करते आणि योग्य साधना, ध्यान, प्राणायाम यांच्या साहाय्याने जागृत होते. “उजिवडें” म्हणजे प्रकाश. कुंडलिनी जागृत झाली की साधकाच्या अंतःकरणात एक प्रकारचा दिव्य प्रकाश पसरतो. हा प्रकाश बाह्य नेत्रांनी दिसणारा नसून अंतर्मनात अनुभवला जाणारा असतो. हा अनुभव साधकाला स्वतःच्या अस्तित्वाची खरी जाणीव करून देतो.

“मनपवनाचेनि सुरवाडें” या वाक्यात मन आणि प्राणवायू यांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. योगमार्गात मन आणि प्राण यांचे नाते अत्यंत घनिष्ठ मानले जाते. मन जिथे जाते, तिथे प्राण वाहतो आणि प्राण जिथे वाहतो, तिथे मन स्थिर होते. प्राणायामाद्वारे श्वासोच्छ्वासावर नियंत्रण मिळवले की मन आपोआप शांत होते. या शांत मनाच्या अवस्थेत कुंडलिनीचा प्रवास सुलभ होतो. “सुरवाडें” म्हणजे सुरेख संगम किंवा संयोग. मन आणि प्राण यांचा समन्वय साधला की साधकाची अंतर्गत ऊर्जा योग्य दिशेने वाहू लागते.

या ओवीतील सर्वात गूढ आणि आकर्षक भाग म्हणजे “सतरावियेचें पाणियाडें”. येथे “सतरावी कला” हा अत्यंत सूक्ष्म आध्यात्मिक संकल्प आहे. भारतीय तत्त्वज्ञानात चंद्राच्या सोळा कला मानल्या जातात आणि त्यापलीकडे एक सतरावी, जी परिपूर्णतेची, पूर्णत्वाची किंवा अमृतस्वरूपाची आहे. ही सतरावी कला म्हणजे जीवनाचा सर्वोच्च रस, आत्मानुभवाचा अमृत. “पाणियाडें” म्हणजे तळे किंवा जलाशय. या रूपकातून संत ज्ञानेश्वर सांगतात की साधकाने आपल्या अंतःकरणात एक असे अमृततळे निर्माण केले आहे, जेथे जीवनाचा खरा सार साठवला आहे.

“बळियाविलें” म्हणजे बळकावणे, आपल्या ताब्यात घेणे. याचा अर्थ असा की साधकाने या सतराव्या कलेच्या अमृततळ्याला पूर्णपणे आत्मसात केले आहे. हा अनुभव सहज मिळणारा नसून दीर्घ साधना, संयम, आणि आत्मशुद्धी यांचा परिणाम आहे. जेव्हा कुंडलिनी जागृत होते, मन आणि प्राण यांचा समन्वय साधला जातो, तेव्हा साधक या अमृतस्वरूप अनुभवाला प्राप्त होतो.

या ओवीचा व्यापक अर्थ घेतला तर तो असा की साधकाने आपल्या अंतर्मनात एक अशी अवस्था प्राप्त केली आहे, जिथे त्याला बाह्य जगाच्या आकर्षणांची गरज उरत नाही. कुंडलिनीच्या प्रकाशाने त्याचे अज्ञान दूर झाले आहे. मन आणि प्राण यांच्या साहाय्याने त्याने स्वतःच्या चेतनेचा विस्तार केला आहे. आणि या प्रक्रियेत त्याला जीवनाचा खरा रस—आत्मानंद—प्राप्त झाला आहे.

या अनुभवाचे वर्णन करताना संत ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत सुंदर आणि जिवंत रूपकांचा वापर केला आहे. तळे, पाणी, प्रकाश, वारा—ही सर्व प्रतीके साधकाच्या अंतर्गत प्रवासाचे दर्शन घडवतात. तळे म्हणजे स्थैर्य, पाणी म्हणजे जीवन, प्रकाश म्हणजे ज्ञान, आणि वारा म्हणजे प्राणशक्ती. या सर्वांचा संगम म्हणजेच आत्मानुभव.

या ओवीतून एक महत्त्वाचा संदेशही मिळतो, तो म्हणजे आत्मसाधना ही केवळ बौद्धिक प्रक्रिया नाही. ती अनुभवाची, अंतर्मुखतेची आणि आत्मशुद्धीची प्रक्रिया आहे. केवळ ग्रंथ वाचून किंवा तत्त्वज्ञान समजून घेऊन आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. त्यासाठी मन, प्राण आणि चेतना यांचा समन्वय आवश्यक आहे. साधकाने स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावून पाहिले पाहिजे, स्वतःच्या विचारांचे, भावनांचे निरीक्षण केले पाहिजे आणि हळूहळू त्यावर नियंत्रण मिळवले पाहिजे.

आजच्या आधुनिक जीवनात माणूस बाह्य सुखांच्या शोधात इतका गुंतला आहे की त्याला स्वतःच्या अंतर्मनाची जाणीवच राहिलेली नाही. ताण, तणाव, चिंता यामुळे मन सतत अस्थिर राहते. अशा परिस्थितीत या ओवीचा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो. जर माणसाने थोडा वेळ स्वतःसाठी काढला, ध्यान, प्राणायाम यांचा अभ्यास केला, तर त्याला अंतर्गत शांतीचा अनुभव येऊ शकतो. हीच शांती पुढे आत्मानंदात परिवर्तित होते.

संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीतून जे सांगितले आहे, ते केवळ योगमार्गापुरते मर्यादित नाही. भक्ति मार्गातही याचा अर्थ लागू होतो. भक्त जेव्हा पूर्ण श्रद्धेने, समर्पणाने ईश्वराची उपासना करतो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात एक प्रकारचा दिव्य प्रकाश प्रकट होतो. हेच कुंडलिनी जागरणाचे एक रूप आहे. मन आणि प्राण यांचा समन्वय म्हणजेच एकाग्रता आणि प्रेम. आणि सतरावी कला म्हणजे ईश्वरप्राप्तीचा आनंद.

या ओवीचा आणखी एक अर्थ असा घेता येतो की “सतरावी कला” म्हणजे परब्रह्माची अनुभूती. जेव्हा साधक अहंकार, देहाभिमान, आणि द्वैत यांपासून मुक्त होतो, तेव्हा तो स्वतःला परब्रह्माशी एकरूप अनुभवतो. हीच अद्वैताची अवस्था आहे. या अवस्थेत साधकाला स्वतः आणि विश्व यांच्यात कोणताही भेद वाटत नाही. सर्वत्र एकच चेतना, एकच ऊर्जा, एकच सत्य अनुभवास येते.

या ओवीतील प्रत्येक शब्द हा अनुभवातून आलेला आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी केवळ तत्त्वज्ञान मांडले नाही, तर त्यांनी स्वतः अनुभवलेले सत्य शब्दबद्ध केले आहे. म्हणूनच त्यांच्या ओव्या आजही जिवंत वाटतात, मनाला स्पर्श करतात आणि साधकाला मार्गदर्शन करतात.

अखेरीस, या ओवीचा सार असा की मानवी जीवनाचा खरा उद्देश हा बाह्य सुखांच्या मागे धावण्यात नसून अंतर्मनातील दिव्य शक्तीचा शोध घेण्यात आहे. कुंडलिनी जागरण, मन आणि प्राण यांचा समन्वय, आणि आत्मानुभव—या तिन्हींचा संगम म्हणजेच जीवनाचे खरे पूर्णत्व. ज्याने हे प्राप्त केले, त्याने “सतरावियेचें पाणियाडें बळियाविलें” — म्हणजेच जीवनाच्या अमृतस्रोतावर आपला अधिकार मिळवला.

अशा प्रकारे ही ओवी साधकाला अंतर्मुख होण्याचे, स्वतःच्या चेतनेचा शोध घेण्याचे आणि आत्मानंद प्राप्त करण्याचे आमंत्रण देते. ती आपल्याला सांगते की आपण जे शोधत आहोत, ते बाहेर नाही, तर आपल्या आतच आहे. फक्त त्या दिशेने पाहण्याची, अनुभवण्याची आणि जाणण्याची गरज आहे.