बांदा–तिलारीच्या जंगलात ‘जंगल पिंगळा’चा साक्षात्कार : निसर्गसौंदर्य आणि संशोधनाचा संगम

सिंधुदुर्गातील बांदा–तिलारीच्या समृद्ध अरण्यात फिरताना टिपलेले जंगल पिंगळ्याचे छायाचित्र केवळ एक निसर्गदृश्य नाही, तर त्या परिसंस्थेच्या जैवविविधतेचा आणि पर्यावरणीय संतुलनाचा जिवंत दस्तऐवज आहे. मिलिंद देशमुख यांच्या कॅमेऱ्यात कैद झालेला हा क्षण, सौंदर्यदृष्टी आणि वैज्ञानिक महत्त्व यांचा सुंदर संगम घडवत, पश्चिम घाटातील वनजीवनाच्या सूक्ष्म पण प्रभावी वास्तवाकडे आपले लक्ष वेधतो.

राजेंद्र घोरपडे

घनदाट जंगलाच्या शांततेत, एखाद्या क्षणाला वेळ जणू थांबून राहतो आणि त्या थांबलेल्या क्षणाला अर्थ देतो तो निसर्गातील एखादा सूक्ष्म पण मोहक जीव. Jungle Owlet या लहानशा घुबडाच्या छायाचित्रात असा एकच क्षण अचूक पकडला गेला आहे. मिलिंद देशमुख यांनी बांदा-तिलारी परिसरात फिरताना हा विलक्षण क्षण आपल्या कॅमेऱ्यात बंदिस्त केला आहे. त्यामुळे या चित्राला केवळ सौंदर्याचीच नव्हे, तर त्या प्रदेशातील जंगलजीवनाची जिवंत पार्श्वभूमीही लाभते.

झाडाच्या एका साध्या फांदीवर स्थिरावलेला हा लहानसा घुबड दिसायला जरी साधा वाटत असला, तरी त्याच्या अंगावरची दाट आडवी पट्ट्यांची नक्षी त्याला विलक्षण उठाव देते. त्याच्या डोळ्यांत एकाच वेळी सतर्कता, कुतूहल आणि स्थैर्य यांचा संगम दिसतो. अनेक घुबडांच्या मागील बाजूस आढळणारे खोटे डोळे या प्रजातीमध्ये नसतात, त्यामुळे त्याची निरखून पाहणारी नजर अधिक थेट आणि प्रभावी वाटते. या नजरेत जंगलातील प्रत्येक हालचालीचे भान आहे. जणू तो निसर्गाचा जागरूक प्रहरीच.

बांदा-तिलारी परिसर हा जैवविविधतेने नटलेला, घनदाट वनराईने समृद्ध असा प्रदेश आहे. अशा वातावरणात या घुबडाचे अस्तित्व अधिक अर्थपूर्ण ठरते. जंगलातील जीवन हे केवळ गोंगाटाने भरलेले नसते; उलट त्यात शांततेची एक खोल लय असते. या घुबडाचा आवाज त्या शांततेला भेदत नाही, तर तिच्याशी समरस होतो. त्याचे मधुर “काआओ-काआओ” असे स्वर आणि कधीकधी येणारे तीव्र ट्रिल्स हे जंगलाच्या सुरावटीतील नाजूक ताना आहेत. पहाटेच्या धूसर प्रकाशात किंवा संध्याकाळच्या मावळत्या किरणांत हा पक्षी सर्वाधिक सक्रिय असतो. जणू दिवस आणि रात्रीच्या सीमारेषेवर उभा राहून तो दोन्ही जगांना जोडतो.

या छायाचित्रात पार्श्वभूमी धूसर ठेवण्यात आलेली आहे, ज्यामुळे मुख्य विषय अधिक ठळकपणे समोर येतो. हिरव्या रंगाच्या विविध छटा आणि मऊ प्रकाश यामुळे एक नैसर्गिक फ्रेम तयार झाली आहे, जी घुबडाच्या अस्तित्वाला अधिक गूढ आणि आकर्षक बनवते. फांदीवर त्याची घट्ट पकड आणि संतुलित बसण्याची शैली ही त्याच्या जगण्याच्या कौशल्याची साक्ष देते.

वन्यजीव छायाचित्रण हे केवळ तांत्रिक कौशल्य नसून संयम, निरीक्षणशक्ती आणि निसर्गाशी संवाद साधण्याची क्षमता यांचे मिश्रण आहे. या छायाचित्रातून ते स्पष्टपणे जाणवते. योग्य क्षण साधण्यासाठी लागणारा धीर आणि त्या क्षणाला कलात्मक रूप देण्याची दृष्टी ही दोन्ही गुणवैशिष्ट्ये या चित्रात एकत्रितपणे दिसतात.

अशा प्रकारचे छायाचित्र आपल्याला निसर्गाशी पुन्हा जोडते. शहरांच्या धावपळीत हरवलेली आपली संवेदनशीलता पुन्हा जागी करते. एका लहानशा पक्ष्याच्या माध्यमातून आपल्याला जंगलाची विशालता, त्यातील समतोल आणि जीवनाचा सूक्ष्म ताल अनुभवायला मिळतो. त्यामुळे हे छायाचित्र केवळ सौंदर्यदर्शन नाही, तर निसर्गसंवर्धनाची जाणीव करून देणारा एक प्रभावी संदेशही आहे.

घनदाट जंगलात एखाद्या फांदीवर स्थिरावलेले छोटेसे घुबड दिसले, की ते फक्त एक पक्षी नसतो. तो त्या परिसंस्थेच्या आरोग्याचा, जैवविविधतेचा आणि पर्यावरणीय संतुलनाचा द्योतक असतो. Jungle Owlet किंवा मराठीत ओळखला जाणारा ‘जंगल पिंगळा’ हा असा एक महत्त्वाचा पक्षी आहे. बांदा–तिलारी (जि. सिंधुदुर्ग) परिसरात आढळलेले त्याचे अस्तित्व हे या भागातील समृद्ध वनसंपत्तीचे आणि जैविक समृद्धतेचे महत्त्वपूर्ण सूचक मानावे लागेल.

हा पक्षी आकाराने लहान साधारण 20 ते 24 सेंमी लांबीचा आणि 90 ते 114 ग्रॅम वजनाचा असला तरी त्याची पर्यावरणीय भूमिका मोठी आहे. त्याच्या शरीरावर असलेली सूक्ष्म आडवी पट्टे (barring) ही त्याची ओळख असून, तो दाट जंगलात सहज लपून राहू शकतो. या प्रजातीचे भारतात दोन उपप्रकार (subspecies) आढळतात, त्यापैकी Glaucidium radiatum malabaricum हा पश्चिम घाटात विशेषतः आढळणारा प्रकार आहे. सिंधुदुर्ग हा पश्चिम घाटाच्या जैवविविधतेच्या पट्ट्यात येत असल्याने या उपप्रकाराचा आढळ येथे अपेक्षित आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाचा ठरतो.

संशोधनानुसार, जंगल पिंगळा हा प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय पानझडी (deciduous) व मिश्र जंगल, झुडपी वनराई, नदीकिनारी भाग आणि शेतीलगतचे प्रदेश अशा विविध अधिवासांमध्ये राहतो. तो समुद्रसपाटीपासून सुमारे 0 ते 2000 मीटर उंचीपर्यंत आढळतो. बांदा तिलारी परिसर हा सह्याद्रीच्या पायथ्याशी वसलेला, दाट अरण्ये, पाणलोट क्षेत्रे आणि मानवी वस्ती यांचा संगम असलेला प्रदेश असल्यामुळे या पक्ष्यासाठी अत्यंत अनुकूल अधिवास तयार होतो.

जंगल पिंगळ्याच्या आहारावर झालेल्या संशोधनातून त्याची पर्यावरणीय भूमिका स्पष्ट होते. एका अभ्यासानुसार, या पक्ष्याच्या आहारात सुमारे 84.8% हिस्सा कीटकांचा असतो, तर उर्वरित भागात लहान सरपटणारे प्राणी, पक्षी व उंदीर यांचा समावेश होतो. म्हणजेच हा पक्षी नैसर्गिक ‘कीटकनियंत्रक’ (biological pest control agent) म्हणून काम करतो. शेतीप्रधान भागात त्याचे अस्तित्व शेतकऱ्यांसाठी अप्रत्यक्ष लाभदायक ठरते.

लोकसंख्या व उत्क्रांतीच्या दृष्टीनेही हा पक्षी अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आहे. एका जीनोमिक संशोधनात असे आढळले की, गेल्या सुमारे 1.2 लाख वर्षांपूर्वी (Last Interglacial) त्याची प्रभावी लोकसंख्या सुमारे 14,500 होती, जी Last Glacial Maximum (सुमारे 22,000 वर्षांपूर्वी) दरम्यान 78,000 पर्यंत वाढली आणि पुढे मध्य-होलोसिन काळात (सुमारे 6,000 वर्षांपूर्वी) 1.6 लाखांपर्यंत पोहोचली. ही वाढ जंगलप्रधान अधिवासाच्या विस्ताराशी संबंधित असल्याचे संशोधकांनी नमूद केले आहे. यावरून स्पष्ट होते की, जंगल पिंगळा हा जंगलाच्या आरोग्यावर थेट अवलंबून असलेला पक्षी आहे.

भारतातील विविध सर्वेक्षणांमध्ये या प्रजातीची उपस्थिती सातत्याने नोंदली गेली आहे. एका अभ्यासात जंगल पिंगळ्याचे अधिवास व्यापन (occupancy) प्रमाण सुमारे 0.589 (58.9%) इतके नोंदले गेले, जे इतर काही समप्रजाती घुबडांपेक्षा जास्त आहे. याचा अर्थ असा की, योग्य अधिवास उपलब्ध असल्यास हा पक्षी त्या क्षेत्रात तुलनेने स्थिरपणे आढळतो.

सिंधुदुर्ग जिल्हा, विशेषतः बांदा–तिलारी परिसर, हा पश्चिम घाटाच्या जैवविविधतेच्या ‘हॉटस्पॉट’मध्ये येतो. येथे आढळणारी दाट अरण्ये, ओलसर हवामान, नदीखोरे आणि मानवी हस्तक्षेपाचे मर्यादित प्रमाण या सर्व घटकांमुळे जंगल पिंगळ्यासाठी आदर्श अधिवास निर्माण होतो. या भागात पहाटे व संध्याकाळच्या वेळेस त्याचे आवाज सहज ऐकू येतात—हेच त्याच्या उपस्थितीचे प्रमुख संकेत मानले जातात.

संरक्षणाच्या दृष्टीने हा पक्षी सध्या ‘Least Concern’ या श्रेणीत असला, तरी जंगलतोड, अधिवास नष्ट होणे आणि मानवी हस्तक्षेप वाढणे ही संभाव्य धोके आहेत. विशेषतः सिंधुदुर्गसारख्या जैवविविधतेने समृद्ध भागात, पर्यटन आणि विकासाच्या नावाखाली होणारे बदल या पक्ष्याच्या अधिवासावर परिणाम करू शकतात.

म्हणूनच, बांदा तिलारी परिसरात या पक्ष्याचा आढळ ही केवळ एक निरीक्षण न राहता, त्या परिसंस्थेच्या संवर्धनाची जाणीव करून देणारी बाब ठरते. मिलिंद देशमुख यांनी टिपलेले हे छायाचित्र केवळ सौंदर्यदर्शन घडवत नाही, तर एक संशोधनात्मक दस्तऐवज म्हणूनही महत्त्वाचे ठरते कारण प्रत्येक अशा नोंदीतून आपल्याला आपल्या निसर्गाची खरी समृद्धी आणि त्याच्या जतनाची गरज अधिक स्पष्टपणे जाणवते.