स्कॅगवे : व्हाईटपास रेल्वेचा चित्तथरारक प्रवास

अलास्काच्या बर्फाच्छादित पर्वतरांगांतून धावणाऱ्या ‘व्हाईट पास युकॉन रेल्वे’चा प्रवास म्हणजे केवळ पर्यटन नव्हे, तर मानवी जिद्द, अभियांत्रिकी कौशल्य आणि निसर्गाच्या विराट सौंदर्याचा थरारक अनुभव आहे. गोल्डरशच्या इतिहासाला साक्षी असलेला स्कॅगवे ते व्हाईटपास हा रेल्वेप्रवास जयप्रकाश प्रधान यांनी जिवंत शब्दचित्रांतून उभा केला आहे.

जयप्रकाश प्रधान, ज्येष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी

अमेरिकेत अलास्कातील गोल्डरशच्या काळात स्कॅगवे या छोटेखानी बंदराला फार महत्त्व प्राप्त झालं. याचं मुख्य कारण ‘व्हाईट पास युकॉन रेल्वे.’ संपूर्ण बर्फाळ, खडकाळ प्रदेशातून १८९८ मध्ये हा रेल्वेमार्ग काढण्यात आला. या प्रदेशात रेल्वे मार्ग काढणं अगदी अशक्य कोटीतील बाब होती. पण तज्ञांनी, मजुरांनी ती शक्य करून दाखवली.

पनामा कालवा, आयफेल टॉवर, स्टॅच्यू ऑफ लिबर्टी याच्या बरोबरीनं या रेल्वेला महत्त्व प्राप्त झालं. डोगरांच्या खाणीतील सोनं संपल्यानंतर सुवर्णप्रेमींची गर्दी ओसरली पण हे आश्चर्य पर्यटकांना पाहण्यासाठी कायम ठेवण्यात आलं. आजही मे ते सप्टेंबर-ऑक्टोबर महिन्यात ही रेल्वे पर्यटकांना घेऊन नियमित धावते. मी व पत्नी जयंती, आम्हा दोघांचं या स्कॅगवे बंदराशी नकळत काही निराळंच नातं जोडलं गेलं. स्कॅगवेला दोन-तीन वर्षात चक्क दोन वेळा जाण्याचा योग आला. एकदा कॅनडातील युकॉन प्रदेशाच्या दौऱ्यात, तीन हजार फुटांवरून मोटारीने खाली स्कॅगवेला आलो. त्यावेळी उंचावरून स्कॅगवे बंदराचं दर्शन घडलं. आणि एका वर्षी चक्क व्हाईटपास युकॉन रेल्वेनेच स्कॅगवेहून निघालो आणि तीन हजार फूट उंचीचं अंतर गाठलं.

अगदी जुने लाकडाचे डबे व वाफेवर चालणारे इंजिन लावलेली ही १४ डब्यांची गाडी आहे. बसण्याची व्यवस्था आरामशीर. बाहेरील तापमान शून्य डिग्री सेल्शिअस असल्याचं लक्षात घेऊन डब्यात हीटरचीही सोय होती. थोड्याच वेळात आम्ही बर्फाच्या पांढऱ्या डोंगरात प्रवेश केला. पुढे-पुढे तर सभोवताली बर्फाचे चांगले चार-पाच फुटांचे थर सर्वत्र पसरलेले दिसत होते. काही ठिकाणी चक्क ग्लेशिअर्स आणि मधून पाच-सहा फूट रुंदीचा रेल्वे मार्ग… गाडीतील कॉमेंट्रीमुळे चांगली माहिती समजत होती.

या क्लोन्डाईक पर्वतात सोने असल्याच्या वृत्ताने १८९७-९८च्या काळात एकच खळबळ उडाली. जो- तो ते सोने मिळविण्यासाठी उत्सुक होता. त्यासाठीच १८९८ मध्ये व्हाईट पास युकॉन मार्गावर हा नॅरो गेज रेल्वे मार्ग तयार करण्यात आला. सिव्हिल इंजिनिअर्सच्या कामगिरीची ती कमाल होती. संपूर्ण बर्फाळ, डोंगराळ, खडकाळ प्रदेशात सुरुंग लावून अवघ्या २६ महिन्यांत हा प्रकल्प पूर्ण करण्यात आला. त्यासाठी ४५० टन स्फोटकं व दहा हजार मजुरांचा वापर करण्यात आला. ही रेल्वे जवळजवळ २० मैलांचा फेरा घालून तीन हजार फुटांवर जाते.

डब्याच्या बाहेर येऊन दोन डब्यांच्या मधल्या गँगवेमध्ये उभे राहण्याची सोय होती. थंडी कडाक्याची पण सृष्टीसौंदर्य अप्रतिम. वाटेत दोन तीन बोगदे लागले. पूर्णतः बर्फाने आच्छादलेले. गँगवेमध्ये उभे राहून डोकावताना अक्षरशः भीती वाटायची. कारण बर्फ इतके साचले होते की थोडे पुढे गेले तरी डोके आपटेल. गाडीचा वेग फार नव्हता पण ३०-४० किमीच्या वेगाने गाडी डोंगर चढत होती.

पुढे एक प्रचंड मोठा लोखंडी पूल दिसला. बर्फाच्या खोल दरीवर हा लांबचलांब पूल बांधण्यात आला होता. पूर्वी त्यावरून गाडी जायची. आता बाजूने जाते पण १००-१२० वर्षांपूर्वी बर्फाच्या डोंगरात हा पूल कसा बांधला असेल या नुसत्या विचारानेही आपण थक्क होतो. त्या इंजिनिअर्सच्या कर्तृत्वाचे स्मारक म्हणून आजही तो पूल तसाच ठेवण्यात आला आहे.

व्हाईटपासच्या २८६५ फूट उंचीवर रेल्वेने दीड पावणे दोन तासात पोहोचलो. गाडी थांबली. सर्वत्र बर्फच बर्फ. त्यामुळे खाली उतरणं शक्यच नव्हतं. इथे रेल्वेचे दोन ट्रॅक तयार करण्यात आले आहेत. आमच्या पाठोपाठ पर्यटकांना घेऊन आणखी दोन रेल्वे गाड्या आल्या. मात्र आमची गाडी दुसऱ्या ट्रॅकवर गेली आणि आमचा परतीचा प्रवास सुरू झाला.

स्कॅगवे हे अगदी छोटं गाव. १८९८ मध्ये ते अलास्कातील सर्वात मोठं शहर म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं. या शहराची लोकसंख्या वीस हजाराच्या पुढे गेली. पण १९००च्या सुमारास खाणीतील सोनं संपलं आणि लोकसंख्याही हळूहळू घटत गेली. आज स्कॅगवेची लोकसंख्या जेमतेम हजार असली तरी तो अद्भुत रेल्वे मार्ग पाहण्यासाठी दरवर्षी पर्यटकांची मोठी गर्दी असते.

गोल्डरशच्या काळात जसजसा लोकांच्या खिशात पैसा खुळखुळू लागला तसे सुवर्णप्रेमींचे पाय स्कॅगवे येथील एका सलूनकडे वळू लागले. आजही १०० वर्षांपूर्वीच्या त्या जुन्या थाटाचं ते सलून ठेवण्यात आलं आहे. अलास्कन बिअरची चव तिथे पाय खिळवून ठेवते. मस्त थंडीत सोबत चिप्स व साल्सा म्हणजे टोमॅटो व कांद्याच्या चटणीची चव विसरणे शक्यच नाही !