शरीरात असूनही शरीराचा नसणे — हाच खरा योग, हाच खरा आत्मानुभव

आतां शरीरीं जरी आहे । परि शरीराचा तो नोहे ।
ऐसें बोलवरी होये । तें करूं ये काई ।। ४०३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – आतां तो देहधारी जरी असला तरी तो देहाचें तादात्म्य घेत नाहीं, अशी ही त्याची स्थिति शब्दांनी सांगण्याजोगी करतां येईल काय ?

आत्मसाक्षात्काराची अवस्था : ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायातील निरुपण

ज्ञानेश्वर माउलींनी “ज्ञानेश्वरी” या अमृतग्रंथात श्रीमद्भगवद्गीतेचे गूढ तत्त्वज्ञान सर्वसामान्यांना समजेल अशा सहज मराठीत उलगडले. सहावा अध्याय हा “ध्यानयोग” या नावाने ओळखला जातो. येथे श्रीकृष्ण योगीपुरुषाची अवस्था सांगतो. आणि त्यावर ज्ञानेश्वर माउलींनी अतिशय जिव्हाळ्याने, अनुभवसिद्ध शब्दांत भाष्य केले आहे.

या अध्यायातील ४०३ वी ओवी ही त्या योगस्थितीचे वैशिष्ट्य सांगणारी आहे. “देहात असूनही देहाचा नसणे” — हीच आत्मसाक्षात्काराची खरी लक्षणे आहेत.

देह आणि आत्मा यांचा भेद

सामान्य माणूस स्वतःला देह मानतो. “मी आजारी आहे”, “मी बळकट आहे”, “मी तरुण आहे”, “मी म्हातारा झालो” — हे सारे बोलणे देहाशी एकरूप झाल्यामुळे आहे. पण गीतेच्या तत्त्वज्ञानानुसार मनुष्याचा खरा स्वरूप आत्मा आहे. आत्मा नित्य, शाश्वत, अविनाशी आहे. देह नश्वर आहे, पण आत्मा कधी नाश पावत नाही.
ज्याला हा भेद खऱ्या अर्थाने कळतो, तो देहाच्या सुखदुःखांनी विचलित होत नाही.

ज्ञानी पुरुषाची अवस्था

माउली म्हणतात : तो ज्ञानी पुरुष देहात आहे, व्यवहार करतो, पण त्याचे देहाशी तादात्म्य नाही.
जसा नट रंगमंचावर भूमिका करतो, पण आतून त्याला ठाऊक असते की “मी नट आहे”
जसा कमळपान पाण्यात असूनही पाण्याने ओलं होत नाही
जसा हंस दूध आणि पाणी एकत्र असले तरी दूध वेगळं काढतो
तसा ज्ञानी पुरुष देह आणि आत्मा यांमध्ये सीमारेषा ओळखतो. तो म्हणतो — “हा देह आहे, पण मी नाही. मी आत्मा आहे.”

शब्दांच्या पलीकडील अनुभव

माउली पुढे म्हणतात — “ऐसें बोलवरी होये, तें करूं ये काई” — म्हणजेच ही अनुभूती सांगण्याजोगी नाही. शब्द मर्यादित आहेत, पण अनुभव अमर्याद आहे.
उदा. गोडाचा स्वाद आपण कितीही वर्णन केला तरी खऱ्या गोडीचा अनुभव खाल्ल्याशिवाय कळत नाही. त्याचप्रमाणे आत्मानुभव हा फक्त प्रत्यक्ष अनुभवल्याशिवाय कळत नाही.

जीवनातील उपयोग

आपण सर्वजण व्यवहार करतो. संसारात कामं करतो, नाती जपतो, जबाबदाऱ्या पेलतो. पण या सगळ्यात आपण देहाशी, मनाशी गुंततो. एखादा आजार झाला की घाबरतो, एखादी हानी झाली की खचतो, सुख आलं की उन्मत्त होतो. कारण आपलं तादात्म्य देहाशी आहे. पण जर आपण माउलींचं वचन मनाशी धरलं — की “मी देह नाही, मी आत्मा आहे” — तर आपलं मन शांत होईल. सुख-दुःख आलं तरी आपण स्थिर राहू. संसाराच्या व्यवहारात असूनही मनात अलिप्तता राहील.

योगीपुरुषाची भूमिका

गीतेनुसार जो योगी आहे, त्याच्यासाठी संसार हा बंधन नसतो. तो स्वतःला आत्मा समजतो आणि प्रत्येकातल्या आत्म्याशी एकरूप होतो. त्याला द्वेष वाटत नाही, लोभ मोह जडत नाही, अहंकार नसतो. अशी व्यक्ती खऱ्या अर्थाने “जीवंतपणी मुक्त” असते.

आधुनिक जीवनाशी संबंध

आजच्या धावपळीच्या जीवनात, करिअर, पैसा, पद, कीर्ती यांमागे आपण धावत आहोत. पण हे सारे देहाशी आणि अहंकाराशी जोडलेले आहे. आज आहे, उद्या नाही. याचं खरे स्वरूप जाणलं तर आपण ताण, तणाव, भीती यांपासून मुक्त होऊ शकतो. म्हणूनच माउलींचा संदेश आजही तितकाच उपयुक्त आहे — देह आहे, पण देहाच्या पलीकडे आत्मा आहे. त्याची जाणीव झाली की जीवनात शांती, समाधान आणि आनंद येतो.

निष्कर्ष

“आतां शरीरीं जरी आहे, परि शरीराचा तो नोहे” — हे वचन जीवनाचा अंतिम धडा आहे. ज्ञानी पुरुष संसारात राहतो, व्यवहार करतो, पण त्याचा आत्मा देहाच्या बंधनात अडकत नाही. शब्दांनी सांगणे कठीण, पण अनुभव घेणे सहज शक्य आहे.

ज्ञानेश्वर माउलींचा हा संदेश प्रत्येकासाठी दिशा दाखवणारा आहे.

✨ “शरीरात असूनही शरीराचा नसणे — हाच खरा योग, हाच खरा आत्मानुभव, आणि हीच खरी मुक्ती.”