हेच ज्ञानेश्वरांचं दैवी शिक्षण

प्रवृत्ति माघौति मोहरे । समाधि ऐलाडी उतरे ।
आघवें अभ्यासूं सरे । बैसतखेवो ।। १९१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – प्रवृत्ति माघारी फिरते, समाधि अलीकडील तीराला प्राप्त होते आटोक्यात येते व बसताक्षणीच सर्व अभ्यास संपतो.

प्रवृत्ती मागे हटते, मोहरूपी अंधार नष्ट होतो, समाधी मनाच्या अलीकडील किनाऱ्यावर येते, आणि ध्यानाला बसताच सर्व अभ्यास आपोआप संपतो.

ही ओवी अध्याय सहाव्याच्या त्या विभागातील आहे, जिथे संत ज्ञानेश्वर ध्यानस्थितीचा अंतिम आणि सर्वोच्च टप्पा स्पष्ट करत आहेत. ते साधकाच्या अंतःकरणात होत जाणारा आध्यात्मिक प्रवास शब्दबद्ध करतात. या ओवीतून त्यांनी योगमार्गातील ‘एकाग्रतेच्या’ पलीकडील अवस्थेचं सजीव चित्रण केलं आहे. ही अवस्था म्हणजे मन, बुद्धी, अहं आणि इंद्रिय यांच्या पलीकडील समाधीची स्थिती आहे.

ही ओवी म्हणजे ध्यानाच्या अंतिम बिंदूवर पोहोचलेला योगी साधक, जिथे सगळे प्रयत्न संपतात, आणि केवळ अस्तित्वाची शुद्ध अनुभूती उरते.

“प्रवृत्ति माघौति मोहरे” – प्रवृत्ती मागे फिरते आणि मोह नष्ट होतो

▣ प्रवृत्ती म्हणजे काय ?

प्रवृत्ती म्हणजे मनाची बाह्य विषयांकडे धावणारी स्वभावतः उर्मी. इंद्रियांचे आकर्षण, वासनांची उर्मी, विचारांचे सतत गतीमान असणे – हाच प्रवृत्तीचा स्वभाव. ध्यानात बसताना हे मन बाहेर पळतं, विषयांचं चिंतन करतं, म्हणूनच अनेक जण म्हणतात की “मन लागत नाही”.

पण ज्ञानेश्वर सांगतात की, जेव्हा साधक सततच्या साधनेनं अंतर्मुख होतो, तेव्हा हळूहळू ही प्रवृत्ती माघारी फिरू लागते. विषयांची आसक्ती मागे पडते. मनाची पाखरू परत आपल्या घरट्याकडे – आत्मिक केंद्राकडे येते.

▣ मोहरूपी अंधार नाहीसा होतो:

मोहरूपी अंधार म्हणजे अज्ञान. हा अंधार नुसता माहितीच्या अभावामुळे निर्माण होत नाही. तो ‘स्व’च्या विस्मरणामुळे निर्माण होतो. ज्या क्षणी प्रवृत्ती विषयांपासून अलग होते, त्या क्षणी मोहाचं साम्राज्य कोसळतं. हे अंध:कार दूर झाल्यावर साधकाला ‘स्वरूप’ स्पष्ट दिसू लागतं. जणू अंतःकरणात प्रकाश पडतो आणि धूसर वाटा स्पष्ट होतात.

“समाधि ऐलाडी उतरे” – समाधी किनाऱ्यावर उतरते

▣ ‘समाधी’ म्हणजे काय?
समाधी ही ध्यानाचा सर्वोच्च टप्पा आहे. हे केवळ ध्यानमग्न होणं नाही, तर ‘ध्येयाशी एकरूप’ होणं आहे. या ओवीत ज्ञानेश्वर सांगतात की ही समाधी कुठल्यातरी दूरच्या प्रदेशात, कोणत्या तरी दुरावलेल्या क्षेत्रात घडत नाही. ती साधकाच्या जाणीवेच्या अगदी अलीकडील – ‘ऐलाड्या’ – किनाऱ्यावर उतरते.

▣ ऐलाडा किनारा:
‘ऐलाडा’ हा शब्द फार सूचक आहे. तो सांगतो की, ही अनुभूती अगदी साधकाच्या जवळची आहे – दूर नाही. समाधान, शांती, समाधी या आपल्यापासून वेगळ्या नाहीत. पण आपणच विषयांमुळे, प्रवृत्तीमुळे त्या स्वतःपासून दूर जातो. जेव्हा हे दूर जाणं थांबतं, तेव्हा त्या आपल्यापर्यंत पोहोचतात – किनाऱ्यावर उतरतात.

“आघवें अभ्यासूं सरे” – सर्व आधीचा अभ्यास संपतो

▣ अभ्यास म्हणजे काय?
अभ्यास म्हणजे ध्यानाच्या प्रक्रियेत केलेले प्रयत्न – श्वासावर लक्ष ठेवणे, मंत्रजप, धारणा, आसन, मनःसंयम इ. या सर्व क्रिया ह्या अभ्यासाच्या टप्प्यांत मोडतात.

ज्ञानेश्वर सांगतात की, जेव्हा साधक समाधीच्या किनाऱ्यावर पोहोचतो, तेव्हा ह्या सर्व ‘प्रयत्नांची’ गरज संपते. प्रयत्नाचं स्थान ‘स्वाभाविक’ अनुभूती घेतं. जणू तो जलाशयात पोहण्यासाठी झगडतो आहे, पण एकदा का त्याला तरंगता आलं, की झगडणं बंद होतं आणि तो पाण्यावर सहज तरंगतो – हीच अवस्था!

▣ ‘आघवें’ हा शब्द महत्त्वाचा:
ज्ञानेश्वर फार सूक्ष्म निरीक्षण करतात. ते म्हणतात की, ‘आघवें अभ्यासूं सरे’ – म्हणजेच हे सर्व अभ्यास आपोआप संपतात, ‘बैसताक्षणीच’. साधक बसतो आणि ध्यान आपोआप स्थिर होतं. आधी ‘ध्यानात बसावं लागतं’, पण आता ‘ध्यान आपल्यात बसतं’. हेच म्हणजे ‘कृपा’ किंवा ‘स्वतःचं प्रकट होणं’.

“बैसतखेवो” – जिथे बसणं म्हणजेच योग
‘बैसणं’ हा शब्द इथे खूप मोलाचा आहे. ज्ञानेश्वर बैसण्याचं महात्म्य वारंवार सांगतात. कारण योग, ध्यान, समाधी – हे सगळं ‘बैसण्याच्या’ शिस्तीशी निगडित आहे.

पण इथे ‘बैसतखेवो’ या शब्दात एक अतीव शांततेचा अर्थ दडलेला आहे. जिथे साधक आता कुठेही जाऊ इच्छित नाही, काही करावंसं वाटत नाही. फक्त बसलेलं असतं – पण ते बसणं म्हणजेच ‘पूर्ण योग’.

✦ एकात्म अनुभूतीचे चित्रण ✦

ही ओवी केवळ योगाच्या अवस्थेचं वर्णन करत नाही, तर ‘विलीनतेची’ प्रतीती देते. जिथे प्रवृत्ती शांत, मोह नाहीसा, अभ्यास संपलेला आणि साधक फक्त ‘अस्तित्व’ बनलेला असतो.

ही स्थिती म्हणजे “सहज समाधी”. ध्यान करताना ही अवस्था येते, पण खऱ्या योग्यासाठी ही अवस्था नित्य होऊन जाते. तो चालतो, बोलतो, व्यवहार करतो – पण आत एक अद्भुत स्थिरता असते. ज्ञानदेवांनी पुढच्या ओव्यांत ही अवस्था पुढे नेली आहे – जिथे साधक आणि साध्य एकरूप होतात.

✦ उपसंहार ✦

ज्ञानेश्वरीतील ओवी १९१ हे एक जिवंत दर्शन आहे त्या अद्वैताच्या क्षणाचं – जेव्हा ‘मी ध्यान करतोय’ हाही भाव संपतो, आणि उरते फक्त शांत, पूर्ण, निर्व्याज ‘असणं’. या ओवीतून ज्ञानदेव आपल्याला सांगतात की ध्यान, योग, साधना यांचा शेवट कुठे होतो – तेथे, जिथे ‘काही करावं लागत नाही’. केवळ शांत बसा, आणि ती अवस्था स्वतः येऊन आपल्यात ‘उतरते’. हेच सहज योग. हेच ज्ञानेश्वरांचं दैवी शिक्षण.