जगातील सर्वात मौल्यवान खजिना कुठे दडलेला आहे?

अगा आवघिया चोरिया आपुलें । जें सर्वस्व आम्हीं असे ठेविलें ।
तें पावोनि सुख संचलें । होऊनि ठासी ।। ५२० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – अरे, सर्वांपासून लपवून ठेवलेलें असें जें आमचें सर्व भांडवल, तें तुला प्राप्त झालें आहे. त्यामुळें तूं सुखरूप होऊन राहाशील.

या ओवीत भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला एक अत्यंत प्रेमळ आश्वासन देतात. हे आश्वासन केवळ अर्जुनापुरते मर्यादित नाही, तर प्रत्येक साधकासाठी आहे. ज्ञानदेव माऊलींच्या भाषेत ही ओवी म्हणजे परमेश्वराच्या अंतःकरणातील सर्वात गुप्त असा प्रेमाचा खजिना उघड करणारी आहे.

परमेश्वर म्हणतो, “अरे अर्जुना, आम्ही जे सर्वांपासून लपवून ठेवले आहे, जे आमचे सर्वस्व आहे, ते तुला प्राप्त झाले आहे.” येथे ‘चोरिया’ या शब्दाचा अर्थ चोरी असा नसून, अत्यंत गुप्त, सुरक्षित आणि निवडक व्यक्तींसाठी राखून ठेवलेला असा आहे. जसा एखादा धनवान मनुष्य आपला सर्वात मौल्यवान खजिना सर्वांसमोर उघड करत नाही, तसाच परमेश्वरही आपल्या हृदयातील प्रेमाचा आणि आत्मज्ञानाचा अमूल्य ठेवा प्रत्येकाला सहज देत नाही. तो केवळ पात्र भक्तालाच प्राप्त होतो.

हा खजिना नेमका कोणता आहे? तो म्हणजे परमेश्वराचे स्वरूपज्ञान, त्याची अखंड कृपा, त्याचे निरपेक्ष प्रेम आणि त्याच्याशी होणारे अद्वैत ऐक्य. जगातील संपत्ती, सत्ता, कीर्ती किंवा भोग ही सर्व नश्वर आहेत. ती मिळाली तरी मनाला शाश्वत समाधान मिळत नाही. पण ज्याला परमात्म्याचा हा अंतर्गत खजिना लाभतो, त्याच्या जीवनातील सर्व शोध संपतात. त्याला बाह्य सुखांची भूक राहत नाही, कारण तो आनंदाच्या मूळ स्रोताशीच एकरूप होतो.

ज्ञानदेव माऊली येथे भक्तीची एक अद्वितीय उंची दाखवतात.परमेश्वराला जिंकण्यासाठी विद्वत्ता,तपश्चर्या किंवा कर्मकांडांची आवश्यकता नाही.त्याला जिंकते ती निष्कपट भक्ती.ज्या भक्ताच्या हृदयात स्वार्थ नाही,अहंकार नाही,अपेक्षा नाही,अशा भक्तावर परमेश्वर इतका प्रसन्न होतो की,स्वतःचे सर्वस्व त्याच्यावर उधळून टाकतो.जगात एखादा राजा आपले राज्य दुसऱ्याला देईल,एखादा पिता आपली संपत्ती पुत्राला देईल;पण परमेश्वर तर स्वतःलाच भक्ताला देतो.यापेक्षा मोठी देणगी दुसरी कोणती असू शकते?

“तें पावोनि सुख संचलें,होऊनि ठासी” या चरणात या प्राप्तीचे फल सांगितले आहे.परमेश्वराचा हा खजिना मिळाल्यानंतर साधक स्थिर होतो.त्याच्या मनातील अस्थिरता नाहीशी होते.इच्छा,अपेक्षा,भीती,चिंता,मत्सर,स्पर्धा यांचे वादळ शांत होते.तो सुखात स्थिरावतो.हे सुख बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून नसते. संसारात लाभ-हानी,यश-अपयश,मान-अपमान यांचे चढ-उतार सुरूच राहतात; परंतु ज्याने परमेश्वराचे सर्वस्व प्राप्त केले आहे, त्याचे अंतःकरण या सर्वांपलीकडे स्थिर राहते.कारण त्याचा आधार आता जग नसतो,तर स्वतः परमेश्वर असतो.

ही ओवी साधकाला एक महत्त्वाचा संदेश देते.आपण आयुष्यभर बाहेरच्या खजिन्यांचा शोध घेत राहतो. पैसा,प्रतिष्ठा,पद,नाती,मान्यता या सर्व गोष्टींच्या मागे धावत राहतो. पण परमेश्वर सांगतो की, सर्वात मोठा खजिना बाहेर नसून माझ्या कृपेत आहे.आणि ती कृपा भक्तीने सहज मिळते. जेव्हा मन पूर्ण विश्वासाने, प्रेमाने आणि समर्पणाने परमेश्वराकडे वळते, तेव्हा तो स्वतःच आपल्या अंतःकरणाचे दरवाजे उघडतो. तेथे भक्ताला आत्मज्ञानाचा अमृतस्रोत सापडतो.

ज्ञानेश्वरीतील या ओवीचा आणखी एक सूक्ष्म अर्थ असा आहे की,परमात्मा स्वतःला लपवून ठेवत नाही; आपल्या अज्ञानामुळे आपण त्याला पाहू शकत नाही.सूर्य नेहमीच प्रकाश देत असतो,पण ढगांमुळे तो दिसत नाही.त्याचप्रमाणे अहंकार,वासना,आसक्ती आणि अज्ञान यांचे ढग दूर झाले की, परमेश्वराचा हा गुप्त खजिना स्वतःच प्रकट होतो. भक्ती म्हणजे हे ढग दूर करण्याची प्रक्रिया आहे. त्यामुळे परमेश्वराचा खजिना मिळवण्यासाठी बाहेर भटकण्याची गरज नाही; अंतःकरण शुद्ध करण्याची गरज आहे.

आजच्या धावपळीच्या, स्पर्धेच्या आणि तणावग्रस्त जीवनात ही ओवी अधिकच अर्थपूर्ण वाटते.आधुनिक माणूस सर्व सुविधा असूनही अस्वस्थ आहे, कारण त्याला अंतःकरणातील समाधान हरवले आहे. ज्ञानदेव माऊली सांगतात की, खरे सुख बाह्य संपत्तीमध्ये नसून परमेश्वराच्या प्रेमरूपी खजिन्यात आहे. ज्याने हा खजिना मिळवला, त्याचे जीवन सुरक्षित, आनंदी आणि निश्चिंत होते. त्याच्या चेहऱ्यावर शांततेचे तेज असते आणि हृदयात अखंड समाधानाचा झरा वाहत असतो.

म्हणूनच ही ओवी आपल्याला सांगते की, भक्ती ही केवळ पूजा-अर्चा नाही, तर परमेश्वराशी हृदयाचे नाते जोडण्याचा मार्ग आहे. जेव्हा हे नाते दृढ होते, तेव्हा परमेश्वर आपले सर्वस्व भक्ताच्या ओंजळीत ठेवतो. त्या क्षणापासून साधकाला दुसरे काही मागण्याची आवश्यकता उरत नाही. कारण ज्याला परमेश्वरच प्राप्त झाला, त्याला संपूर्ण विश्व प्राप्त झाले. अशा भक्ताचे जीवन अखंड आनंद, निश्चिंतता आणि आत्मशांतीने परिपूर्ण होते. हाच या ओवीचा गूढ, प्रेममय आणि जीवनाला दिशा देणारा संदेश आहे.