खोटं ते उघडं पडतं, पण खऱ्याला परिणाम असतो

आवडी आणि लाजवी । व्यसन आणि शिणवी ।
पिसें आणि न भुलवी । तरी तेंचि काइ ।। १२४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ ः प्रेम आहे आणि तें लाज उत्पन्न करतें, तर तें प्रेम कसले ? तसेंच व्यसन आहे आणि त्यानें जर शीण होत असेल, तर ते व्यसन कसले. वेड आहे परंतु भ्रम पाडीत नाही, तर तें वेड कसले.

ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी एका फार सूक्ष्म आणि सूचनात्मक स्वरूपात मांडली आहे. ही ओवी जितकी लहान आहे, तितकीच ती खोल आणि व्यापक आहे. या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर आपल्याला खरी आणि नकली भावना, इच्छाशक्ती, आणि त्यामागे असलेल्या मानसिक व आध्यात्मिक अवस्थेचा भेद समजावून सांगत आहेत.

ओवीतील शब्दशः आणि सूक्ष्म अर्थ

प्रेम, व्यसन, वेड या भावनांचे स्वरूप
अध्यात्मिक दृष्टीकोनातून याचे महत्त्व
आजच्या जीवनात याचा उपयोग व विचार

या ओवीत तीन मुख्य गोष्टी सांगितल्या आहेत :

आवड (प्रेम) आणि त्यातून निर्माण होणारी लाज
व्यसन आणि त्यामधून येणारा शीण (थकवा)
वेड (पिसं) आणि भ्रम (मोह)

ज्ञानेश्वर म्हणतात की –
जर कोणती गोष्ट आवडत असेल पण ती लाज वाटायला लावते, तर ती खरी आवड नाही.
जर कोणती गोष्ट व्यसनासारखी वाटत असेल पण त्यामुळे थकवा जाणवतो, तर ते खरे व्यसन नाही.
जर एखादी गोष्ट वेडासारखी वाटते पण त्यामुळे मन भुलत नाही, तर ते खरे वेड नाही.
म्हणजेच – ती गोष्ट खरीच असेल की खोटी, हे तिच्या परिणामांवरून ठरतं.

यातून एक सार्वत्रिक सत्य समोर येतं –
खरे प्रेम, खरे व्यसन किंवा खरे वेड ही अशी स्थिती असते की ज्यामध्ये मन पूर्णपणे गुंतून जाते, पण त्यामध्ये कुठेही संकोच, थकवा किंवा शंका राहत नाही.

2. प्रेम, व्यसन, वेड – या भावना आणि त्यांचे स्वरूप

संत ज्ञानेश्वर ‘आवड’ या शब्दाचा अर्थ ‘प्रेम’, ‘आतुरता’ किंवा ‘आकर्षण’ या अर्थाने घेतात.
जर खरे प्रेम असेल, तर त्यात संकोचाची लाज राहणार नाही. कारण प्रेम हे ‘स्व’ विसरायला लावणारे असते. जिथे अहं असतो, तिथेच लाज येते. पण जेव्हा प्रेमामध्ये अहं विसरला जातो, तेव्हा माणूस मुक्तपणे प्रेम करतो – कुठल्याही बंधनांशिवाय.

तुम्हाला एखाद्याची खूप आवड असेल पण ती व्यक्त करताना लाज वाटत असेल, तर ती आवड अजूनही पूर्ण मनातून आलेली नाही. ती केवळ एक सतही भावना असते.

उदाहरणार्थ –
एका भक्ताला जर खरेच ईश्वरप्रेम झाले असेल, तर त्याला “लोक काय म्हणतील?” असा विचार येत नाही. मी विठोबाच्या नावानं रस्त्यावर नाचत असलो, तरी ते प्रेम एवढं प्रबळ असतं की सर्व जग विसरून जातं. म्हणूनच संत तुकाराम म्हणतात, “एकाचि जीव लागला पंढरीनाथा। त्यात न पाहे कोणाचा मार्ग।”

‘व्यसन’ म्हणजे एखादी गोष्ट जिच्याशिवाय राहवत नाही. सामान्यतः व्यसनाबाबत नकारात्मक अर्थ लावला जातो – दारू, तंबाखू यासारख्या गोष्टी. पण इथे संत ज्ञानेश्वर ‘व्यसन’ याचा अर्थ ‘आध्यात्मिक आसक्ती’ किंवा ‘एकतानता’ अशा सकारात्मक अर्थाने घेत आहेत.

त्यामुळे, जर एखादी गोष्ट आपल्याला खूप आवडते, पण ती करताना थकवा येतो – शारीरिक किंवा मानसिक – तर ती गोष्ट आपल्या आत्म्याला अनुरूप नाही. खरे व्यसन हे शरीर, मन आणि आत्मा या तिघांनाही टवटवीत करतं.

उदाहरणार्थ – जर एखाद्या साधकाला नामस्मरणाची सवय झाली असेल आणि तरीही त्याला कंटाळा वाटतो, तर ती साधना अजून पूर्णतेत गेली नाही. उलट, संतांच्या बाबतीत आपण पाहतो की ते दिवस रात्र हरिपाठ करत असतात, त्यांना शीण येत नाही. कारण ती क्रिया त्यांचं व्यसन बनलेली असते – पण अशी की जिच्यातून आनंद येतो, शांती येते, न थकवणारा झरा वाहतो.

‘पिसं’ म्हणजे वेड. कोणत्याही गोष्टीसाठी जर माणूस वेडा झाला, पण ती गोष्ट त्याला मनातून मोहित करत नाही, आकर्षित करत नाही – तर ते वेड फसवणूक ठरते.

उदाहरणार्थ – भजनात, कीर्तनात, किंवा ध्यानात काही जण बाहेरून फार वेडेपणाने सहभागी होतात, पण आतून जर मन भुललेलं नसेल, तर ते एक अभिनय ठरतो.

खरं वेड हे त्या गोष्टीत पूर्णपणे हरवण्याचं असतं. जसं राधा-कृष्णाचं प्रेम, भक्तांचं भगवंतावर वेड – ज्यात स्वतःची जाणीव राहात नाही.

अध्यात्मिक दृष्टीकोनातून याचे महत्त्व
ही ओवी केवळ मानवी भावना समजावून देत नाही, ती आपल्या आध्यात्मिक साधनेचा आरसा आहे.

ज्ञानेश्वर आपल्याला सांगत आहेत –
खरं प्रेम, खरं व्यसन आणि खरं वेड – ही सगळी साधना आहेत. पण जर ती कृती केवळ बाह्यरूपात, समाजासाठी, अहंकारासाठी असेल तर ती आपल्याला अंतरानंद देत नाही.

प्रेम – भक्तीमधील प्रेम. भगवंतावरचं निरपेक्ष प्रेम. त्या प्रेमात जर मन खुलं नसेल, तर अजून आपण प्रेमाच्या पहिल्या पायरीवर आहोत.

व्यसन – साधनेचं व्यसन. नामजप, ध्यान, सेवा या गोष्टी केवळ सवयीने करत राहणं, पण त्यातून आनंद न मिळणं म्हणजे आंतरिक जोपासना न होणं.

वेड – भगवंताच्या प्राप्तीसाठी लागलेलं वेड. ज्ञानेश्वर, तुकाराम, मीराबाई हे सारे त्या वेडाचे प्रतीक आहेत. त्यांचे हे वेड त्या गोष्टीत हरवून जाणं होते, जे फक्त बोलून दाखवता येत नाही.

आपल्याला जर वाटत असेल की आपण साधना करतोय, पण त्यात रस नाही, किंवा ती करताना थकवा येतो – तर आपली दिशा तपासायची गरज आहे. संत ज्ञानेश्वर आपल्याला हे सांगत आहेत. खरी भावना तीच, जी मनात खोलवर रुजते आणि जी आत्मा थकवणारी नसते.

4. आजच्या जीवनात याचा उपयोग व विचार
   आजचा युग म्हणजे गतीचा, स्पर्धेचा आणि बाह्य सुखांचा युग. या काळात आपण एखाद्या गोष्टीकडे आकृष्ट होतो, आवड वाटते, पण ती खरोखर खोलवर आहे की नाही, हे तपासणं खूप गरजेचं आहे.

उदाहरणार्थ:

कोणी एखादी नोकरी करत आहे, त्यात फार पैसा मिळतो, पण त्यात आनंद नाही तर ती खरी आवड नाही.
कोणी योगा किंवा ध्यान करतंय, पण केवळ ‘ट्रेंड’ म्हणून, आणि त्यातून अंतर्मन प्रसन्न होत नाही तर ती साधना नाही.
कोणी एखाद्याच्या प्रेमात आहे, पण त्यात सतत संकोच, लाज, भय आहे तर ते प्रेमही संपूर्ण नाही.

आपण आजच्या जीवनात जर संत ज्ञानेश्वरांची ही शिकवण डोळ्यांसमोर ठेवली, तर आपण स्वतःला विचारू शकतो
मी जी गोष्ट करतो, ती मला थकवते की जिवंत करते?
मी जे प्रेम करतो, ते मोकळेपणाने आहे की भीतीतून?
मी जे वेड जपतो, त्यात मी हरवतो की केवळ दाखवतो?

निष्कर्ष
ही ओवी आपल्याला खरं आणि खोटं, खोल आणि वरवरचं, आत्मिक आणि बाह्य यामधील भेद शिकवते. संत ज्ञानेश्वरांची ही वाणी आपल्याला आत्मपरीक्षणासाठी प्रेरित करते.

त्यांच्या मते,
खरी आवड ही संकोचाच्या पलिकडची असते,
खरं व्यसन आनंददायक आणि उत्साही असतं,
आणि खरं वेड आत्मभान हरवणारं असतं.

या ओवीचा उपयोग करत आपण आपली साधना, आपली प्रेमभावना, आणि आपल्या नित्यक्रियांची सत्यता तपासू शकतो.
“खोटं ते उघडं पडतं, पण खऱ्याला परिणाम असतो” – हीच संतांची शिकवण आपल्याला खरी दिशा दाखवते.