धरणांपलीकडचा विचार : एल्वा नदीने दाखवलेले जलव्यवस्थापनाचे नवे तत्त्वज्ञान

अमेरिकेतील एल्वा नदीवरील धरणांचे विसर्जन हा केवळ एक पर्यावरणीय प्रयोग नव्हता, तर जगभरातील जलव्यवस्थापनाच्या विचारसरणीत परिवर्तन घडवणारा निर्णायक टप्पा ठरला. या पुनरुज्जीवनाने दाखवून दिले की, विकास आणि पर्यावरण यांचा संघर्ष टाळून नद्यांच्या नैसर्गिक प्रवाहाचा सन्मान करत शाश्वत जलव्यवस्थापनाचा नवा मार्ग उभारता येऊ शकतो.

राजेंद्र घोरपडे

एल्वा नदीवरील Elwha Dam आणि Glines Canyon Dam या धरणांच्या विसर्जनानंतर घडलेले पुनरुज्जीवन हे आजच्या जलव्यवस्थापनाच्या चर्चेत केवळ एक यशस्वी उदाहरण म्हणून न राहता, एक नवा मार्गदर्शक तत्त्वज्ञान म्हणून समोर आले आहे. या प्रयोगानंतर जगभरातील धोरणकर्ते, संशोधक आणि पर्यावरणतज्ज्ञ यांनी जलव्यवस्थापनाच्या सध्यस्थितीकडे नव्या नजरेने पाहण्यास सुरुवात केली आहे.

आजची परिस्थिती पाहिली तर जगभरात दोन परस्परविरोधी प्रवाह स्पष्ट दिसतात. एकीकडे अजूनही अनेक विकसनशील देशांमध्ये मोठ्या धरणांच्या उभारणीवर भर दिला जात आहे. वाढती लोकसंख्या, शेतीसाठी पाण्याची गरज, आणि ऊर्जा निर्मिती यामुळे धरणे ही अपरिहार्य साधने मानली जात आहेत. तर दुसरीकडे विकसित देशांमध्ये, विशेषतः अमेरिका आणि युरोपमध्ये, जुन्या धरणांचे पुनर्मूल्यांकन करून त्यांचे विसर्जन किंवा पुनर्रचना करण्याची प्रक्रिया वेगाने सुरू आहे.
अमेरिकेत एल्वा नदीवरील प्रकल्पानंतर ‘डॅम रिमूव्हल’ ही संकल्पना अधिक बळकट झाली.

आजपर्यंत अमेरिकेत हजारो लहान-मोठी धरणे हटवण्यात आली आहेत. यामागे केवळ पर्यावरणीय कारणे नाहीत, तर आर्थिक व्यवहार्यता देखील महत्त्वाची ठरली आहे. अनेक जुनी धरणे देखभालीच्या दृष्टीने खर्चिक ठरत आहेत, तसेच त्यांची मूळ उपयुक्तता कमी झाली आहे. त्यामुळे त्यांना हटवून नदीला तिचा नैसर्गिक प्रवाह देणे हा पर्याय अधिक फायदेशीर ठरत आहे.

युरोपमध्येही ‘रिव्हर रिस्टोरेशन’ हा जलव्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. फ्रान्स, स्पेन, आणि स्वीडनमध्ये शेकडो धरणे हटवून नद्यांचे नैसर्गिक स्वरूप पुनर्संचयित करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय, पर्यावरणीय संस्था आणि सरकार यांचा समन्वय दिसून येतो. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, या प्रकल्पांमुळे जैवविविधतेत लक्षणीय वाढ होते आणि नदी परिसंस्थेचे आरोग्य सुधारते.

हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर जलव्यवस्थापन अधिकच गुंतागुंतीचे बनले आहे. अनियमित पावसाचे प्रमाण, अतिवृष्टी, आणि दीर्घकालीन दुष्काळ यामुळे पारंपरिक जलसाठा व्यवस्थापनावर ताण निर्माण झाला आहे. धरणे ही निश्चित जलसाठ्याची साधने असली तरी बदलत्या हवामानाच्या परिस्थितीत त्यांची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते. त्यामुळे आता ‘लवचिक जलव्यवस्थापन’ (adaptive water management) या संकल्पनेवर भर दिला जात आहे.

या नव्या दृष्टिकोनात मोठ्या धरणांसोबतच लहान जलसंधारण प्रकल्प, पावसाचे पाणी साठवणे, भूजल पुनर्भरण, आणि स्थानिक पातळीवरील जलव्यवस्थापन यांना महत्त्व दिले जात आहे. भारतातही या दिशेने काही सकारात्मक पावले उचलली जात आहेत. जलयुक्त शिवारसारख्या योजनांमुळे स्थानिक जलस्रोतांचा विकास करण्याचा प्रयत्न होत आहे; मात्र अजूनही मोठ्या प्रकल्पांवर अवलंबित्व कायम आहे.

एल्वा नदीच्या यशोगाथेने एक महत्त्वाचा संदेश दिला. नदी ही केवळ पाण्याचा स्रोत नाही, तर ती एक जिवंत परिसंस्था आहे. त्यामुळे जलव्यवस्थापन करताना नदीच्या नैसर्गिक प्रवाहाचा आदर करणे आवश्यक आहे. आज अनेक देशांमध्ये ‘एन्व्हायर्नमेंटल फ्लो’ (environmental flow) ही संकल्पना स्वीकारली जात आहे, ज्यामध्ये धरणांमधून विशिष्ट प्रमाणात पाणी सोडून नदीचा नैसर्गिक प्रवाह टिकवण्याचा प्रयत्न केला जातो.

तसेच, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून जलव्यवस्थापन अधिक परिणामकारक करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. उपग्रह तंत्रज्ञान, डेटा अ‍ॅनालिटिक्स, आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचा वापर करून पाण्याचा वापर, साठा, आणि वितरण यांचे नियोजन अधिक अचूकपणे केले जात आहे. यामुळे पाण्याचा अपव्यय कमी होतो आणि उपलब्ध संसाधनांचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.

सामाजिक दृष्टिकोनातून पाहिले असता, जलव्यवस्थापनात लोकसहभागाला अधिक महत्त्व दिले जात आहे. एल्वा नदीच्या प्रकल्पात स्थानिक आदिवासी समुदायांचा सहभाग निर्णायक ठरला होता. त्याचप्रमाणे आजही अनेक ठिकाणी स्थानिक लोकांच्या गरजा आणि ज्ञान यांचा विचार करून प्रकल्प राबवले जात आहेत. यामुळे प्रकल्पांची स्वीकारार्हता वाढते आणि त्यांची टिकाऊपणाही सुनिश्चित होते.

एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ‘धरणांचे आयुष्य’. अनेक संशोधनांनुसार, जगभरातील मोठ्या धरणांचे सरासरी आयुष्य मर्यादित आहे. गाळ साठणे, संरचनात्मक झीज, आणि पर्यावरणीय बदल यामुळे ही धरणे कालांतराने कमी कार्यक्षम होतात. त्यामुळे भविष्यात ‘डॅम डीकमीशनिंग’ ही प्रक्रिया अधिक सामान्य होण्याची शक्यता आहे.

भारताच्या संदर्भात ही चर्चा अजून प्रारंभिक टप्प्यात आहे. देशात अजूनही पाण्याची मोठी गरज असल्यामुळे धरणांना पर्याय म्हणून पाहिले जात नाही; मात्र भविष्यात जलव्यवस्थापनाच्या धोरणात बदल होणे अपरिहार्य आहे. विशेषतः लहान आणि मध्यम प्रकल्पांवर भर देणे, तसेच नदी पुनरुज्जीवनावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक ठरेल.

एकंदरीत, एल्वा नदीवरील प्रयोगाने केवळ एक नदी पुनर्जीवित केली नाही, तर जलव्यवस्थापनाच्या विचारसरणीतच आमूलाग्र बदल घडवून आणला आहे. आजची स्थिती अशी आहे की, धरणे आणि नदी यांच्यातील संघर्ष टाळून दोन्हींचे सहअस्तित्व साधण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. विकास आणि पर्यावरण यामध्ये समतोल राखत, जलस्रोतांचा शाश्वत वापर कसा करता येईल, यावरच भविष्यातील जलव्यवस्थापनाचे यश अवलंबून राहणार आहे.