लय म्हणजे नाश नव्हे, तर एकत्व

ऐकें शक्तीचें तेज लोपे । तेथ देहींचे रूप हारपे ।
मग तो डोळियांचि माजि लपे । जगाचिया ।। २९३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना, कुंडलिनीचें तेज जेंव्हा लय पावतें तेंव्हा देहाचा आकार नाहीसा होतो, देह वायुरूप बनतो, तो याप्रमाणें सूक्ष्म झाल्यामुळें मग त्या योग्याला लोकांच्या डोळ्यांतच लपतां येते.

योगशास्त्र, विशेषतः कुंडलिनी योग, हा एक रहस्यमय आणि अत्यंत सूक्ष्म असा साधनेचा मार्ग आहे. ज्ञानदेवांनी ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायात ध्यानयोग विषयक विवेचन करताना त्या परमोच्च अवस्थेचा अनुभव मांडलेला आहे. येथे सांगितलेली अवस्था ही फक्त सिद्ध योग्यालाच प्राप्त होऊ शकते. ज्याची कुंडलिनी शक्ती पूर्णतः जागृत होऊन सहस्त्रारात विलीन झालेली असते.

“ऐकें शक्तीचें तेज लोपे” –
इथे “शक्ती” म्हणजे कुंडलिनी, आणि तिचं “तेज” म्हणजे ती अंतर्गत ऊर्जा जी प्राण, मन आणि चैतन्याचे कार्य करते. या शक्तीचा लोप म्हणजे ती परब्रह्मरूपात विलीन होते, म्हणजेच तिचं स्वतंत्र अस्तित्व संपतं आणि ती विश्वचैतन्यात समरस होते.

“तेथ देहींचें रूप हारपे” –
शक्तीचं तेज जसं संपतं, तसं देहाचं भौतिक रूपही नष्ट होतं. इथे “रूप हारणे” म्हणजे दृश्य स्वरूपाचा लोप होणे. शरीर जणू भौतिकत्व सोडून सूक्ष्मरूप घेते.

“मग तो डोळियांचि माजि लपे” –
ही अवस्था इतकी सूक्ष्म आहे की सामान्य माणसाच्या डोळ्यांनी पाहणे शक्यच नाही. योगी शरीरासह इतका सूक्ष्म होतो की तो सजीव असूनही अदृश्य होतो.

“जगाचिया” –
इथे “जगाचा” म्हणजे सर्वसामान्य माणूस, समाज. असा सिद्ध योगी सर्वसामान्यांच्या नजरेतून लुप्त होतो.

आध्यात्मिक आणि योगशास्त्रीय स्तरावरील विश्लेषण:

१. कुंडलिनीचं जागरण आणि लयः
योगशास्त्रानुसार मानवी शरीरात सप्तचक्रं असतात. कुंडलिनी ही मूलाधारात सुप्त अवस्थेत असते. साधना, प्राणायाम, मंत्रजप व गुरुकृपेने ही शक्ती जागृत होते आणि क्रमशः चक्रांद्वारे वर जात सहस्त्रारात ब्रह्माशी एकरूप होते. हे अंतिम विलयन म्हणजेच “तेजाचा लोप”.

२. सिद्धयोगीचा सूक्ष्मीकरण प्रक्रियाः
सततची साधना, प्राण नियंत्रण, विचारशून्यता आणि ब्रह्मज्ञान यांद्वारे योग्याचं शरीर ‘स्थूल’ राहात नाही. त्याच्या शरीरातील पंचमहाभूतांचा अंश फार कमी होतो आणि वायुभूताची प्रधानता राहते. त्यामुळे तो शरीरानेही ‘दिसेनासा’ होतो.

संदर्भ – पतंजली योगसूत्रात ‘कायसंयम’ आणि ‘सूक्ष्मतत्त्वांवर नियंत्रण’ ही सिद्धी प्राप्त योगींच्या अंगभूत शक्यता आहेत.

३. साधकापासून सिद्धापर्यंत प्रवासः
साधक सुरुवातीला देहाभिमानी असतो. देह, इंद्रियं, मन आणि बुद्धी यांच्या बंधनात असतो. पण सिद्ध योगी देहाच्या पलिकडचं आत्मस्वरूप जाणतो. त्याला न फक्त आत्मसाक्षात्कार होतो, तर त्याचा देहसुद्धा ब्रह्मस्वरूपाशी एकरूप होतो.

वैज्ञानिक भाष्य:
१. ऊर्जा आणि कंपन:
प्रत्येक वस्तूला (जिवंत वा निर्जीव) एक विशिष्ट कंप तरंग (vibration frequency) असतो. मानवाचे शरीर देखील कंपनशील आहे. ज्यावेळी ध्यान आणि योगाद्वारे हे कंपन अत्युच्च स्तरावर जातं, तेव्हा त्याचे दृश्य परिणाम लुप्त होतात. आधुनिक विज्ञानात याला “Phase shift of matter-energy” असेही म्हणतात.

२. Quantum Level वर अस्तित्व:
क्वांटम भौतिकशास्त्रात एखादी गोष्ट लहरी (waveform) स्वरूपात असते. योगीचे सूक्ष्म शरीर लहरी स्वरूपात ब्रह्मतत्त्वाशी विलीन होते तेव्हा ते केवळ ‘spiritual frequency’ वर असते – जे पाहणं किंवा मोजणं हे स्थूल इंद्रियांना अशक्य आहे.

व्यावहारिक अध्यात्मदृष्टिकोन:
१. आपल्याला काय शिकायला मिळते?
ही ओवी सर्वसामान्य साधकाला एक संदेश देते – कि योगमार्ग केवळ शारीरिक आसन किंवा प्राणायाम नाही. हा मार्ग अंतर्मुख होऊन, शक्तीच्या लयीकडे नेणारा आहे. आणि हे लक्षात ठेवावं – लय म्हणजे नाश नव्हे, तर एकत्व.

२. ‘लोप’ ही मुक्ती नाही, समरसता आहे:
देहाचं अस्तित्व लोपतं – कारण आत्मा सार्वत्रिक ब्रह्माशी एकरूप होतो. हे ‘शून्य होणं’ म्हणजे न संपणं नव्हे, तर ‘संपूर्ण’ होणं आहे. हे अत्यंत सुंदर पराविद्येचं दृश्य ज्ञानेश्वर ओवीद्वारे मांडतात.

३. डोळ्यांना लपणे म्हणजे अहंकाराचा क्षय:
“डोळ्यांचि माजि लपे” ही ओळ अहंकाराच्या नाशाचेही द्योतक आहे. जेव्हा व्यक्तीचा अहं पूर्णतः नाहीसा होतो, तेव्हा ती “अहंकाररहित” स्थिती लोकांना न समजणारी – ‘गूढ’ वाटणारी होते.

रूपकदृष्टिकोन:
ज्ञानेश्वर माउलीने या ओवीत अदृश्य होणं या गोष्टीला फक्त भौतिक अर्थाने नव्हे, तर आध्यात्मिक विलयन या अर्थानेही पाहिलं आहे.
शक्तीचं तेज लोपण = आत्मचैतन्याचं ब्रह्मात विलीन होणं
देह हरपण = मायाबंधनांचा भंग
डोळ्यांना लपणं = इंद्रियांचा अतिक्रम

उपसंहार:
संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी म्हणजे ध्यानयोगाच्या परमोच्च शिखराचं लक्ष्मणरेषेवरचं वर्णन आहे. हे स्थान शब्दात मावणं नाही – पण शब्दांद्वारे इशारा मिळतो. “ऐकें शक्तीचें तेज लोपे…” ही अवस्था म्हणजे साधनेचा अंतिम टप्पा – जिथे साधक, साधना आणि साध्य – हे त्रित्वच विरघळून जातं.
आपण सर्वांनीच या दृष्टीने ध्यान, साधना आणि गुरुकृपेच्या सहाय्याने अंतर्मुख होण्याचा प्रयत्न करावा, कारण त्या तेजाचा अनुभव केवळ वाचनातून नव्हे, तर स्वानुभवातूनच होतो.