ज्ञान, विवेक आणि ब्रह्मविद्येचं संगमस्थान

ते विवेकाचे गांव । कीं परब्रह्मींचे स्वभाव ।
नातरी अळंकारले अवयव । ब्रह्मविद्येचे ।। १३९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा

ओवीचा अर्थ – ते विवेकाचें मूळ वसतिस्थान आहेत, किंवा परब्रह्माच्या ठिकाणचे स्वभाव किंवा जणूं काय मूर्तिमंत ब्रह्मविद्येचे सजविलेले अवयवच आहेत.

श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी येथे स्थिरप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण सांगताना अतिशय सुंदर आणि गूढ असे वर्णन केले आहे. ओवीतील शब्द थोडक्याच पण गहन अर्थानं भरलेले आहेत.

ते – ते (आदर्श पुरुष, स्थिरप्रज्ञ)
विवेकाचे गांव – विवेक म्हणजे ज्ञान आणि अज्ञानामधील भेद करण्याची क्षमता. “गांव” म्हणजे मूळ, उगम, स्थान.
परब्रह्मींचे स्वभाव – परमात्म्याचे गुण, स्वभाव
नातरी – अन्यथा, नसेल तरी
अळंकारले अवयव – अलंकारलेले (सुशोभित झालेले) अवयव (अंग, भाग)
ब्रह्मविद्येचे – ब्रह्मविद्येचे म्हणजे आत्मज्ञानाची विद्या किंवा अंतिम सत्याची अनुभूती

या ओवीत स्थिरप्रज्ञ पुरुष म्हणजे आत्मज्ञान प्राप्त केलेला, सर्व द्वंद्वातीत झालेला ज्ञानी पुरुष कसा असतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर माउली म्हणतात — “हा पुरुष म्हणजे विवेकाचंच मूळ स्थान आहे. ज्ञान आणि अज्ञान, सत्य आणि असत्य, शाश्वत आणि अशाश्वत यांच्यामधील भेद ओळखण्याचा जो सर्वोच्च विवेक आहे, तो याच्या ठायी साक्षात वास करतो.”

त्याचबरोबर ते म्हणतात: “किंवा हा पुरुष म्हणजे परब्रह्माचे गुण अंगीकारलेला आहे. परमात्म्याच्या शुद्ध, निरपेक्ष, निर्विकारी, शांत आणि सर्वसमावेशक स्वभावाचा पूर्णतः झरा जणू त्याच्या जीवनातून वाहतोय.”

अजून पुढे माउली म्हणतात: “आणि असंही म्हणता येईल की ब्रह्मविद्येचे अवयव (भाग) म्हणजे याचेच व्यक्तिमत्त्व आहे — म्हणजेच तो ब्रह्मविद्येच्या सौंदर्यानं अलंकृत झालेला आहे. जसं एखादं सुंदर रत्न तेच स्वतः अलंकार घालून शोभा वाढवतं, तसं याचं अस्तित्वच ज्ञानानं उजळलेलं आहे.”

🪞आधुनिक संदर्भातील उदाहरण:
समजा, एखादा व्यक्ती आहे जो कोणत्याही संकटातही शांत राहतो, कुणावरही रागावत नाही, कोणालाही दोष देत नाही, आणि प्रत्येक परिस्थितीत समत्वबुद्धीने वागतो. त्याचा आत्मविश्वास म्हणजे बाह्य गोष्टींवर आधारित नसतो — तो अंतर्गत आत्मज्ञानातून येतो.

अशा व्यक्तीला पाहून आपण म्हणू शकतो — “हा माणूस म्हणजे चालतं-बोलतं विवेक आहे, किंवा परमशांतीचा साक्षात अवतार आहे.”

🕉️ तात्त्विक अर्थ:
या ओवीचा गाभा असा — जेव्हा व्यक्ती पूर्ण आत्मज्ञानात स्थित होतो, तेव्हा तो फक्त ज्ञानी राहत नाही, तर त्याच्या अस्तित्वातूनच ब्रह्मज्ञान प्रकट होतं. त्याच्या वाणी, कृती, विचार, आणि संपूर्ण जीवनाचं स्वरूप हेच ब्रह्मविद्येचा प्रचारक होऊन जातं — जणू तो ब्रह्मविद्येने अलंकृत झालेला असतो.

✨ निष्कर्ष:
ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी म्हणजे ज्ञान, विवेक आणि ब्रह्मविद्येचं संगमस्थान आहे. अशी व्यक्ती नुसती ज्ञानी नसते, तर ती स्वतः ब्रह्मस्वरूप झालेली असते. तिच्या अस्तित्वातूनच इतरांना मार्गदर्शन मिळतं, शांती मिळते, आणि ती एक जगती आत्मप्रकाशाची दिवट होते.