वारी आणि आनंदाचे अर्थशास्त्र: एक अनोखी जीवनदृष्टी

वारी आणि आनंद या दोन गोष्टी कधीही एकमेकांपासून वेगळ्या करता येत नाहीत.या असीम आनंदामागे एक अतिशय सुंदर, सखोल आणि अनोखे ‘अर्थशास्त्र’ दडलेले आहे. आधुनिक अर्थशास्त्रात आता केवळ उत्पादनाची कोरडी आकडेवारी महत्त्वाची उरलेली नसून, मानवी कल्याण आणि मनःशांतीचा निर्देशांक केंद्रस्थानी मानला जातो. या आधुनिक आणि व्यापक दृष्टिकोनातून विचार केला, तर वारी हे जागतिक पातळीवरील ‘आनंदाच्या अर्थशास्त्राचे’ एक अत्यंत जिवंत, प्रभावी आणि अद्वितीय उदाहरण ठरते. याचाच वेध घेणारा हा एक विशेष लेख…

साधारणपणे अर्थशास्त्राचा मूलभूत नियम असा सांगतो की, मानवी गरजा अमर्यादित आहेत आणि संसाधने मर्यादित; त्यामुळे जिथे वस्तू किंवा सेवेची टंचाई असते, तिथे नफा कमावण्याची स्पर्धा आणि मानसिक ताणतणाव निर्माण होतो.परंतु,महाराष्ट्राची शेकडो वर्षांची वारकरी परंपरा या पारंपरिक अर्थशास्त्रीय सिद्धांताला छेद देऊन ‘आनंदाची पुनर्रचना’ करते.आधुनिक अर्थशास्त्रात केवळ उत्पादनाची आकडेवारी महत्त्वाची उरलेली नसून, मानवी कल्याणाचा आणि समाधानाचा निर्देशांक मुख्य मानला जातो.या दृष्टिकोनातून पाहिले,तर वारी हे जागतिक पातळीवरील ‘आनंदाच्या अर्थशास्त्राचे’ एक जिवंत आणि अद्वितीय उदाहरण आहे.

१. ‘शून्य खर्च, अमर्याद समाधान’: अर्थशास्त्रात कोणत्याही वस्तूच्या वापरापासून मिळणाऱ्या समाधानाला ‘उपयोजितता’ म्हणतात. सामान्य बाजारात जास्त समाधान मिळवण्यासाठी जास्त पैसे मोजावे लागतात.परंतु,वारीमध्ये वारकरी शेकडो किलोमीटर अनवाणी चालतात,पावसात भिजतात, तरीही त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद ओसंडून वाहत असतो. इथे भौतिक वस्तूंचा वापर न्यूनतम असूनही मिळणारे आत्मिक समाधान हे अथांग असते.

२. सहकार आणि समूह संकल्पना: वारी हे ‘सहकारी अर्थव्यवस्थेचे’ उत्तम उदाहरण आहे. शेकडो वारकरी एकत्र येऊन दिंडीच्या माध्यमातून बचतीचे नियोजन करतात.प्रत्येकाचा खिशाला परवडणारा वाटा एकत्र करून संपूर्ण समूहाच्या भोजनाची,निवासाची आणि औषधोपचाराची सोय केली जाते. या ‘बल्क बाइंग’ किंवा सामूहिक खरेदीमुळे प्रतिव्यक्ती होणारा खर्च अत्यंत कमी होतो.

३. ‘गिफ्ट इकॉनॉमी’आणि लोकसहभाग: वारीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ही व्यवस्था ‘गिफ्ट इकॉनॉमी’वर चालते.वारीच्या मार्गावर गावोगावचे नागरिक, व्यापारी आणि स्वयंसेवी संस्था मोफत अन्न,पाणी,औषधे आणि पादत्राणे वाटतात.इथे देणारा ‘मी दान देतोय’ या अहंकाराशिवाय देतो आणि घेणारा ‘माझा हक्क आहे’ असे न मानता ‘विठ्ठलाचा प्रसाद’ म्हणून स्वीकारतो. जिथे खरेदी-विक्रीच्या बाजारापेक्षा ‘देण्यातील आनंद’ मुख्य बनतो, तिथे आर्थिक ताण आपोआप नाहीसा होतो.

४. सामाजिक व आर्थिक विषमता निर्मूलन: अर्थशास्त्रातील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे श्रीमंत आणि गरीब यातील दरी. वारीच्या शिस्तीत राजा आणि रंक एकत्र एकाच पंगतीत बसून जेवतात आणि एकमेकांच्या पाया पडतात. इथे आर्थिक टंचाईचा किंवा सामाजिक प्रतिष्ठेचा कसलाही दबाव नसतो. ‘माझ्याकडे कमी आहे’ या न्यूनगंडाचा लोप होणे, हाच वारीतील मानसिक आनंदाचा मुख्य आधार आहे.

५. ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला ‘आनंदी’ गती: वारकऱ्यांचा हा सोहळा ज्या मार्गावरून जातो, तिथल्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला संजीवनी देतो. लहान व्यापारी, भाजीवाले, वाहतूकदार आणि स्थानिक कारागीर यांच्या हाताला थेट काम मिळते. शहरातून येणारा पैसा अत्यंत पारदर्शकपणे आणि सहजतेने थेट ग्रामीण भागातील हातांमध्ये पोहोचतो.

६. लिंगभाव समानता आणि मानवी सन्मान: आधुनिक अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्रामध्ये ‘लिंगभाव समानता’ हा कोणत्याही देशाच्या किंवा संस्कृतीच्या प्रगतीचा अत्यंत महत्त्वाचा निकष मानला जातो. पाश्चात्य जगाला लिंगभाव समानतेची संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी कायदे आणि विविध चळवळी कराव्या लागल्या; परंतु वारकरी परंपरेने शेकडो वर्षांपूर्वीच ही समानता सहजतेने आचरणात आणली आहे. वारीमध्ये सहभागी होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला—मग ती स्त्री असो वा पुरुष—’माउली’ (आई) म्हणूनच संबोधले जाते.

‘माउली’ संकल्पनेतील समानता: पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या चौकटी मोडून वारीत पुरुषालाही ‘माउली’ (वात्सल्याचे प्रतीक असलेल्या आईचे स्थान) म्हटले जाते. इथे स्त्री-पुरुष असा भेद पूर्णपणे गळून पडतो.

आर्थिक व सामाजिक स्वातंत्र्य: वारीमध्ये महिलांचा सहभाग केवळ औपचारिक नसून त्या दिंडीचे नेतृत्व करतात,टाळ-मृदंग वाजवतात आणि फुगड्या खेळत मोकळा श्वास घेतात.घरगुती व सामाजिक चौकटींतून बाहेर पडून स्त्रियांना मिळणारे हे मानसिक आणि सामाजिक स्वातंत्र्य त्यांच्या सक्षमीकरणाचा पाया ठरते.

सुरक्षितता आणि शून्य खर्च: कोणत्याही भीतीशिवाय आणि आर्थिक अडसर नसताना हजारो महिला शेकडो किलोमीटरचा प्रवास अतिशय सुरक्षित वातावरणात पूर्ण करतात. जिथे स्त्री आणि पुरुषाला समान दर्जा, आदर आणि आत्मसन्मान मिळतो, तिथे समाजाचे ‘सामाजिक भांडवल’ मजबूत होते. हेच वारीतील आनंदाचे आणि समृद्ध सामाजिक व्यवस्थेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.

७. बळीराजाचे ‘आर्थिक नियोजन’ आणि ‘मानसिक पुनर्भरणी’ : महाराष्ट्रातील वारी ही प्रामुख्याने शेतकऱ्यांची (बळीराजाची) वारी मानली जाते. पेरणी (खरीप हंगाम) संपल्यानंतर आणि पिके उगवून वर येण्याच्या मधील १५-२० दिवसांचा काळ शेतकरी वारीसाठी काढतो.अर्थशास्त्र आणि कृषी-मानसशास्त्राच्या दृष्टीने याचे दोन मुख्य पैलू आहेत.

मानसिक ताणतणावातून मुक्ती: शेती हा निसर्गाच्या अनिश्चिततेवर (दुष्काळ, अतिवृष्टी, पिकांचे भाव) आधारित व्यवसाय आहे. सततच्या आर्थिक चिंतेमुळे निर्माण होणाऱ्या मानसिक तणावातून मुक्त होण्यासाठी वारी हे शेतकऱ्यासाठी ‘सोशियो-इमोशनल डिटॉक्स’ ठरते. इथे मिळणारी शांती त्याला पुढील वर्षाच्या कष्टांसाठी नवी ऊर्जा देते.

ज्ञान आणि अनुभवाची देवाणघेवाण: वारीचा मार्ग हा महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांतील शेतकऱ्यांना एकत्र आणणारा एक प्रकारचा ‘अनौपचारिक कृषी-मंच’ बनतो. चालताना शेतकरी पिकांचे नवीन वाण, हवामानाचे अंदाज, स्थानिक बाजारपेठेचे भाव आणि शेतीतील नवीन प्रयोगांची देवाणघेवाण करतात. ही माहिती मिळवण्यासाठी शेतकऱ्याला कोणताही आर्थिक खर्च करावा लागत नाही.

हंगामी बचतीची सवय: वारीला जाण्यासाठी शेतकरी वर्षभर आपल्या शेतमजुरीतून किंवा उत्पादनातून थोडी-थोडी बचत करतो. ही सवय ग्रामीण भागात ‘सूक्ष्म बचतीची’ संकल्पना रुजवते.

प्रगत अर्थशास्त्र आणि जागतिक मॉडेल्सच्या चष्म्यातून वारी:

स्पिलओव्हर इफेक्ट: वारीचा आर्थिक प्रभाव केवळ १५-२० दिवसांपुरता मर्यादित नसतो.वारी सुरू होण्यापूर्वी काही महिने आधीपासूनच तंबू, भांडी, गाद्या, वाहनांची दुरुस्ती आणि वाद्यांची निर्मिती (टाळ, मृदंग) यांमुळे अनेक उद्योगांमध्ये भांडवल फिरू लागते.

सर्क्युलर इकॉनॉमी: ‘शून्य कचरा आणि पुनरुत्पादन’ या संकल्पनेनुसार अन्न वाया न घालवणे, साहित्याचा वर्षानुवर्षे पुनर्वापर करणे यांमुळे निसर्गाचे आणि खिशाचे नुकसान वाचते. ही एक अत्यंत शाश्वत व्यवस्था आहे.

गांधीजींचे ‘ट्रस्टीशिप मॉडेल’: पाश्चात्य भांडवलशाही नफा कमावण्यावर भर देते; तर वारीचे अर्थशास्त्र महात्मा गांधींच्या ‘विश्वस्त’ सिद्धांतावर चालते. नफ्याची भावना बाजूला ठेवून ‘समाजाचे देणे लागणे’ या भावनेतून लोक आपली संपत्ती व वेळ इतरांसाठी खुली करतात.

ऑलिंपिक्स व कुंभमेळ्याशी तुलना: आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांसाठी सरकारला हजारो कोटी रुपयांचे बजेट उभारावे लागते. याउलट, वारीत कोणताही मोठा सरकारी भार नसताना ६० ते ७० लाख लोक स्वयंप्रेरणेने प्रवासाची व्यवस्था करतात. ही जगातील सर्वात कमी ‘पर-हेड कॉस्ट’ असणारी व्यवस्था आहे.
डिजिटल अर्थव्यवस्था: गेल्या काही वर्षांत वारीत युपीआय आणि क्यूआर कोडचा वापर वाढला आहे. चहाच्या टपरीपासून ते भाजीपाल्यापर्यंत होणाऱ्या या व्यवहारांमुळे ग्रामीण भागात डिजिटल साक्षरता वाढीस लागली आहे.

सामाजिक भांडवल: वारीत कोणत्याही लिखित कराराशिवाय विश्वासाच्या जोरावर कोट्यवधींचे व्यवहार होतात. या उच्च सामाजिक विश्वासामुळे कायदेशीर व प्रशासकीय खर्चात मोठी बचत होते.

आंतरराष्ट्रीय आनंद निर्देशांकांच्या निकषांवर विश्लेषण

भूतान देशाने मांडलेल्या ‘सकल राष्ट्रीय आनंद’ संकल्पनेनुसार वारीत सामाजिक-आर्थिक विकास, सांस्कृतिक जतन, निसर्गाशी नाते आणि कोणतीही केंद्रीय सत्ता नसताना चालणारे स्वयंशासित सुशासन तंतोतंत दिसून येते. तसेच, संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या ‘जागतिक आनंद अहवाला’नुसार खालील घटकांच्या आधारे वारीचे मोल स्पष्ट होते.

सामाजिक आधार: ‘मी एकटा नाही, संपूर्ण वारकरी समाज माझ्यासोबत आहे’ ही ‘माउली’ भावना.
औदार्य: निस्वार्थ भावनेने चालणारी अन्नछत्रे व रुग्णसेवा.
निवडीचे स्वातंत्र्य: जात, धर्म, पैसा या बंधनांपलीकडे जाऊन वारीत सहभागी होण्याचे स्वातंत्र्य.
निरोगी आयुष्य: शेकडो किलोमीटरच्या पायपीटमुळे होणारा शारीरिक व्यायाम आणि नामस्मरणामुळे मिळणारी मानसिक शांती.
भ्रष्टाचाराचा अभाव: दिंडी व्यवस्थापनात वारकऱ्यांनी दिलेल्या पैशांचा अत्यंत प्रामाणिक आणि पारदर्शक वापर.
मानसिक समाधान: अर्थशास्त्रातील ‘घटत्या सीमांत उपयोगितेचा नियम’ भौतिक वस्तूंबाबत लागू होतो; मात्र वारीत नामस्मरण आणि चालण्यातून मिळणारा आनंद दिवसागणिक वाढत जातो.

वारीचे अर्थशास्त्र आपल्याला एका नव्या आणि व्यापक जीवनदृष्टीची ओळख करून देते. आनंद हा केवळ भौतिक वस्तूंच्या खरेदीत नसून तो परस्परसंबंध, निखळ सहभाग, सहकार्य आणि समाधानी वृत्तीमध्ये दडलेला असतो. जिथे ‘माझे’ या संकुचित अहंकारापेक्षा ‘आपले’ ही सामायिक भावना प्रगल्भ होते, तिथे संसाधनांची कितीही कमतरता असली तरी आनंदाचा कधीही तुटवडा भासत नाही. आजचे जग जिथे ‘केवळ नफ्यासाठी व्यापार’ हा एकमेव मंत्र शिकवत आहे, तिथे वारकरी परंपरेने संपूर्ण जगाला ‘समष्टीच्या कल्याणासाठी व्यापार’ हा सर्वोच्च मानवतावादी विचार शिकवला आहे!