हेच अंतिम लक्ष्य आहे प्रत्येक आध्यात्मिक प्रवासाचं

हें राज्य वर सांडिजे । मग निवांता एथेंचि असिजे ।
ऐसे शृंगारियांहि उपजे । देखतखेवों ।। १७० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – जें स्थान पाहिल्या बरोबर, एखाद्या विलासी पुरूषालासुद्धा असें वाटावें की, या स्थानावरून राज्य ओवाळून टाकावें व येथेंच स्वस्थपणे राहावें.

हें राज्य वर सांडिजे – एखादा राजा सुद्धा आपले संपूर्ण राज्य त्यागून टाकावा
मग निवांता एथेंचि असिजे – आणि इथेच स्थिर, निवांत जीवन जगावे अशी इच्छा करावी
ऐसे शृंगारियांहि उपजे – असे भाव विलासी, भोगी लोकांनाही उत्पन्न व्हावे
देखतखेवों – फक्त या अवस्थेचे दर्शन झाल्यावर

“या अवस्थेचे, या आत्मिक स्थितीचे जे दर्शन होते, त्याच्या प्रभावाने एखादा विलासी माणूसही आपल्या राज्याचा त्याग करावा, आणि इथेच, आत्मिक शांतीत स्थिर व्हावे असे वाटावे.”

ही ओवी श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितलेल्या ध्यानयोगाचे आणि त्यातून मिळणाऱ्या स्थितप्रज्ञतेच्या अनुभवाचे महत्त्व वर्णन करते. ज्ञानदेवांनी या ओवीतून एक अत्यंत विलक्षण अनुभव आपल्या शब्दांमध्ये पकडण्याचा प्रयत्न केला आहे आणि तो आहे आत्मिक विश्रांतीचा, अंतर्मुख समाधीचा, आणि परब्रह्माशी एकरूप होण्याचा.

1. ही ‘स्थिती’ म्हणजे काय ?

ज्ञानदेव इथे ज्या अवस्थेचा उल्लेख करतात, ती म्हणजे ध्यानात स्थिर झालेल्या साधकाची स्थिती. जिथे मनाचे आंदोलन नाही, विषयांचे आकर्षण नाही, आणि अहंकाराचा मागमूस नाही. ही अवस्था इतकी सुखद, सुंदर आणि शांततादायक आहे की, भौतिक जीवनातील कोणतीही संपत्ती, अधिकार, भोग त्या समोर फिके वाटतात.

‘हें राज्य वर सांडिजे’ – यात एक अद्भुत बिंब आहे. राजा म्हणजे सत्तेचा, वैभवाचा, ऐश्वर्याचा सर्वोच्च प्रतीक. असा राजा जर ही अवस्था अनुभवून म्हणतो की, “मी माझं राज्य फेकून द्यायला तयार आहे, फक्त मला हे अनुभव कायमस्वरूपी मिळो,” तर ही अवस्था किती अमूल्य असेल याची कल्पना येते.

2. विलासी माणसाचाही अंतर्मुख प्रवास

‘ऐसे शृंगारियांहि उपजे’ – ज्ञानेश्वर माउली इथे एक महत्त्वपूर्ण गोष्ट सांगतात. हा अनुभव एवढा प्रभावी आहे की, ज्या व्यक्तीने आयुष्यभर विषयसुखात – भोग, सौंदर्य, धनदौलती, प्रतिष्ठा यात आयुष्य घालवलं असेल, त्या व्यक्तीलाही असं वाटावं की हे सगळं व्यर्थ आहे. त्या विलासी वृत्तीचं, भोगप्रधान जगण्याचं आकर्षण एका क्षणात गळून पडतं. कारण हे अंतर्मनातलं सुख, ही शांती, हे एकरूप होणं, हे इतकं खोल आहे की विषयसुख फक्त वरवरचं वाटायला लागतं.

3. ‘बाहेरचं राज्य’ की ‘अंतःकरणातील सम्राज्य’?

इथे ‘राज्य’ हे फक्त भौतिक राज्य नाही, तर आपलं स्वत्वावरचं नियंत्रण – सत्ता, संपत्ती, अहंकार, ओळख – या सगळ्यांवरचा टाका आहे. ज्ञानदेव सुचवतात की, या अंतर्मुख अवस्थेत प्रवेश करताच माणूस जाणतो की खऱ्या अर्थाने शाश्वत काही नसलं तर हे आत्मानंद आहे.

‘निवांता एथेंचि असिजे’ – इथे “निवांत” म्हणजे केवळ शरीराने शांत नव्हे, तर मनाने पूर्णपणे विश्रांत. ही विश्रांती जागतिक थांबण्याने नाही, तर अहंकाराच्या विसर्जनाने मिळते. त्या एका क्षणात माणूस शब्दातीत शांततेत विलीन होतो.

4. ही अवस्था केव्हा आणि कशी मिळते?

या स्थितीला साध्य करणे म्हणजे ध्यानयोगाच्या अंतीम टप्प्यात पोहोचणे. अध्याय सहाव्यामध्ये श्रीकृष्ण अर्जुनाला ध्यानाचे महत्व पटवून देताना स्पष्ट सांगतात की:

ज्याचे मन विषयांपासून परावृत्त झाले आहे
ज्याने योगमार्गाने मन पूर्णपणे एकाग्र केले आहे
ज्याचं अस्तित्व आत्म्यात विलीन झालं आहे

अशा साधकाला ही अवस्था प्राप्त होते. आणि जेव्हा ती अवस्था क्षणभर जरी अनुभवली जाते, तेव्हा बाहेरचं सगळं लोप पावू लागतं. मग ‘विचार’, ‘स्वप्नं’, ‘वासना’, ‘इच्छा’, ‘क्रिया’ – या सगळ्यांचा गळा आपोआप पडतो.

5. ही स्थिती म्हणजे मोक्ष की जगात असूनही मुक्तपणा?

ही अवस्था म्हणजे सगुण जगात असतानाही निर्गुणाशी संपर्क – म्हणजेच ‘जीवनात असूनही जीवनाच्या पार असणं’. माणूस शरीरधारण करत असला तरी तो मनाने विरक्त, आत्म्याने शांत, आणि चित्ताने ब्रह्मात एकरूप असतो.
ज्ञानेश्वर म्हणतात की, या स्थितीला पोहोचल्यावर माणूस कोणत्याही बाह्य गोष्टींना महत्त्व देत नाही – मग ती सत्ता असो, वैभव असो की मान-सन्मान. कारण आता त्याला एक असं “राज्य” गवसलं आहे जे नाशवंत नाही, जिथे तो “राजा” आहे स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाचा.

6. श्रीकृष्ण व अर्जुन संवादाचा पार्श्वभूमी संदर्भ

ही ओवी त्या संदर्भात येते जेव्हा श्रीकृष्ण ध्यानयोगाची महती सांगतात. अर्जुन विचारतो की, हे मन फार चंचल आहे, ते एकाग्र करता येईल का? श्रीकृष्ण सांगतात की, प्रयत्न आणि वैराग्य या दोन गोष्टींनी मनाला वश करता येते. मग जेव्हा साधक सातत्याने हे साधतो, तेव्हा त्याला ही अवस्था प्राप्त होते.
ज्ञानेश्वर माउली या अवस्थेचे वर्णन करताना इतकं सुंदर चित्र रेखाटतात की, फक्त कल्पनेनेच हृदय आनंदित होतं.

7. आध्यात्मिक आणि मनोवैज्ञानिक पैलू

या ओवीत एक गहन मनोवैज्ञानिक सत्यही आहे. जेव्हा माणूस आंतरिक समाधानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा बाह्य गोष्टी आपोआप अप्रासंगिक ठरतात. ही अनुभूती इतकी समृद्ध असते की, त्या आनंदासमोर इतर सर्व गोष्टी क्षुद्र वाटतात.
आजच्या काळातसुद्धा, जेव्हा एखादा माणूस ध्यान, सेवा, सर्जनशीलता, प्रेम, किंवा कुठल्यातरी सच्च्या अंतर्मुख अनुभवात उतरतो, तेव्हा त्याला हेच जाणवतं – की खरी विश्रांती ही स्वत:च्या आतमध्येच आहे.

8. भावनिक-रसात्मक दृष्टीने ओवीचे सौंदर्य

ज्ञानदेवांनी या ओवीतून रसात्मकता ओतप्रोत भरली आहे. ‘शृंगारी’ म्हणजे जगातील विलासी पुरुष, जे सौंदर्य, भोग आणि ऐहिकतेमध्ये गुंतलेले असतात. अशी व्यक्ती जर या अवस्थेचे फक्त ‘दर्शन’ जरी करते, तरी त्याच्या मनात वैराग्य निर्माण होते.
हा चमत्कार साक्षात ब्रह्मानंदाचा अनुभव असतो – ज्याला एकदा चाखले की पुन्हा माणूस मागे वळून पाहत नाही. त्याला काहीच हवं राहत नाही.

9. उपसंहार – अंतिम विचार

या ओवीतून ज्ञानेश्वर माउली आपणाला सांगतात की, अध्यात्माचा अंतिम उद्देश आत्मिक विश्रांती आहे. ती विश्रांती कोणत्याही थकव्याची नाही, ती आहे स्वत:च्या सत्यस्वरूपात निवास करण्याची.
जगातील कोणतीही गोष्ट – सत्ता, संपत्ती, सौंदर्य – हे सुख देत नाही. परंतु एक क्षण असा असतो, जेव्हा आपण पूर्णपणे अंतर्मुख होतो, ध्यानात एकरूप होतो – तेव्हा आपोआप जाणवतं की, ‘हेच आहे माझं खरं राज्य’.
या अनुभूतीसाठी माणूस आपले संपूर्ण बाह्य राज्य फेकून देण्यासही तयार होतो. हेच त्या ‘स्थितप्रज्ञ’ साधकाचे लक्षण आहे.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी आपल्याला केवळ विचारायला लावत नाही, तर आपल्यात शांततेची, एकरूपतेची आणि अंतःकरणातील अमर सुखाची प्रचिती देण्याची दिशा दाखवते. हेच अंतिम लक्ष्य आहे प्रत्येक आध्यात्मिक प्रवासाचं.