विश्वग्रामात विवेक हेच मूळ ठिकाण

जे विवेकग्रामींचां मुळीं । बैसले आहाति नित्य फळीं ।
तया योगियांचां कुळीं । जन्म पावे ।। ४५१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – जे विवेकरूप गांवच्या मुख्य ठिकाणीं असलेल्या ब्रह्मरूप फळाचें नित्य सेवन करीत राहिले आहेत, त्या योग्यांच्या कुळांत त्यास जन्म मिळतो.

आत्म्याचा प्रवास हा अनंत जन्मांच्या चक्रातून होत राहतो. प्रत्येक जन्मात तो वेगवेगळ्या अनुभवातून जातो, कधी मोहात अडकतो, कधी दुःख भोगतो, कधी ज्ञानाची दिशा धरतो. पण जेव्हा तो सततच्या साधनेसाठी तळमळतो, तेव्हा त्याला योग्य वातावरणाची गरज असते. कारण जसा बीजाला सुपीक मातीत टाकलं तर ते अंकुरतं, तसाच आत्मा योग्य घराण्यात जन्माला आला की त्याची अध्यात्माची यात्रा सहज पुढे सरकते. हाच भाव ज्ञानेश्वर माउली या ओवीत व्यक्त करतात.

“विवेकग्राम” ही माउलींची फार गोड संज्ञा आहे. विवेक म्हणजे काय? विवेक म्हणजे खरे-खोटे, शाश्वत-अशाश्वत, आत्मा-अनात्मा यांतील भेद ओळखण्याची ताकद. मनुष्यजन्म हा एक मोठा बाजार वाटतो. कुणी धनाचा व्यवहार करतो, कुणी प्रतिष्ठेच्या मागे धावतो, कुणी भोगांच्या रंगात रंगतो. पण यातलं खरं काय आणि खोटं काय हे ज्याला उमगलं, तो विवेकी होतो. जणू एका खेड्यात आपण आलो आणि प्रत्येक घर वेगळ्या धंद्यात गुंतलेलं दिसलं, कुणी लोहार, कुणी सुतार, कुणी शेतकरी; पण गावाचा खरा केंद्रबिंदू असतो तो जत्रेतल्या मूळ ठिकाणी. तसंच या विश्वग्रामात विवेक हेच मूळ ठिकाण आहे.

ज्यांनी या विवेकग्रामात आपलं वास्तव्य केलं, ते साधक नुसते बोलघेवडे नसतात. ते रोजच्या जीवनात ब्रह्मरूपी फळाचा आस्वाद घेतात. “ब्रह्मफळ” म्हणजे काय? तो काही बाहेरचा पदार्थ नाही. तो आहे आत्मानुभवाचा गोडवा. संसारातील प्रत्येक अनुभवात जेव्हा माणूस “मी या सर्वाचा साक्षी आहे, मी शुद्ध चैतन्य आहे” अशी जाणीव ठेवतो, तेव्हा त्याच्या जीवनात ब्रह्मरस वाहू लागतो. ही अवस्था फार कठीण साधनेने, ध्यासाने आणि गुरुकृपेने मिळते.

मग प्रश्न उरतो – असा साधक कुठल्या घराण्यात जन्म घेतो? माउली सांगतात – तो योग्यांच्या कुळात जन्म घेतो. म्हणजे त्या घरात जिथे आधीपासून अध्यात्माचा संस्कार आहे, जिथे जप-तप-पूजा-परमार्थ यांचा सुवास आहे, तिथे. कारण असे घराणे आत्म्याला योग्य आधार देते. एखादा लहान मूल जन्मल्याबरोबरच आई-वडील त्याच्या कानावर रामनामाचा गोड गजर घालतात, सकाळी उठल्यावर घरात घंटानाद, देवपूजा, अभंगगायन ऐकू येतं, तर त्या मुलाच्या मनावर नकळत चांगला ठसा उमटतो. त्याला त्या वातावरणात वाढताना आत्मानुभवाकडे वळणं सहज होतं.

या ओवीत माउली आपल्याला एक मोठा दिलासा देतात. अध्यात्माची वाट चालणाऱ्याला भीती असते – माझा हा प्रयत्न अर्धवट राहिला तर? ध्यान केलं, नाम जपलं, थोडंफार अंतर्मुख झालो, पण पूर्ण अनुभूती आली नाही, तर माझं काय होईल? मरणानंतर पुन्हा सुरुवातीपासून का? पण इथे माउली आश्वासन देतात की, नाही. जेवढं केलं आहेस, ते व्यर्थ जात नाही. पुढचा जन्म तुला अशा कुळात मिळेल जिथे पूर्वसंचित साधनेस पूरक अशी जमीन असेल. मग तिथे तुझी साधना पुन्हा सुरू होऊन पूर्णत्वाकडे जाईल.

हे फारच गोड आहे. जसं शाळेत एखादा विद्यार्थी अभ्यास करतो, पण एका वर्षात पास होत नाही. तरी त्याने केलेला अभ्यास वाया जात नाही. पुढच्या वर्षी तोच अभ्यास त्याला सोपा पडतो. तसंच, आत्म्याने मिळवलेलं विवेकाचं ज्ञान, थोडाफार अनुभव, हे कायम त्याच्याबरोबर राहतात.

“विवेकग्राम” या संज्ञेचा दुसरा गूढ अर्थ असा ही आहे की, प्रत्येक साधकाने आपल्यात एक गाव वसवावं. त्या गावाच्या बाजारात काम, धंदे, इच्छा, आकांक्षा, सुख-दुःख अशी अनेक दुकाने असतील. पण गावाचा केंद्रबिंदू असावा तो विवेक. म्हणजे कोणत्याही प्रसंगात आपण स्वतःला विचारावं – “हे जे घडतंय ते शाश्वत आहे का? की क्षणभंगुर?” हा प्रश्न जर आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर मनाला विचारला तर विवेकग्राम सतत डोळ्यांसमोर राहतो.

अशा विवेकग्रामी जे स्थिरावतात, त्यांचं जीवन स्वतःपुरतं मर्यादित राहत नाही. त्यांचे वंशज, शिष्य, नातलग यांनाही त्याचा अमूल्य लाभ होतो. कारण आध्यात्मिक संस्कार हा रक्तातूनही पुढे जातो, संस्कृतीतूनही जातो. म्हणून माउली म्हणतात – तो आत्मा योग्यांच्या कुळात जन्माला येतो.

इतिहासात अनेक उदाहरणं आहेत. श्रीरामकृष्ण परमहंस हे साधेपणाने जगले; पण त्यांचं वातावरणच आध्यात्मिक होतं. संत तुकारामांच्या घरात अभंगांचा गंध होता. गडगडाटी संसारात असूनही त्यांनी जप-भजनाच्या संस्काराने घराला पावन केलं. ज्ञानेश्वर माउली स्वतः – अल्पवयातच अध्यात्मात लीन झाले. हे योगायोग नव्हेत, तर त्या आत्म्यांच्या पूर्वसंचित साधनेचं फळ आहे.

आजही आपण पाहतो की काही मुलं लहान वयातच कीर्तन, प्रवचन, भजन याकडे आकृष्ट होतात. कुणी छोटा मुलगा मंदिरात जाऊन तासन्तास टाळ वाजवत बसतो, कुणी छोटी मुलगी ओवी म्हणायला लागते. हे काय आहे? हे पूर्वजन्मातील साधनेचं बीज आहे. त्या बियांना योग्य मातीत जन्म मिळाला की ते सहज उमलतात.

ही ओवी आपल्याला एक मोठं बोधवाक्य देते – आपण जे करतो आहोत ते व्यर्थ नाही. कुठल्याही स्वरूपात साधना करीत राहणे, नाम घेत राहणे, विवेकाने वागणे – हे सगळं आपल्याबरोबर जातं. जरी या जन्मात पूर्ण फळ नाही मिळालं, तरी पुढच्या जन्मात योग्य कुळात जन्म मिळतो. आणि मग पुढची पायरी सहज चढता येते.

इथे “कुळ” या शब्दाचा दुसरा अर्थही आहे. तो म्हणजे “योग्यांच्या परंपरेत” जन्म घेणे. आपला खरा वंश हा केवळ रक्ताचा नसतो, तर संस्कारांचा असतो. ज्या लोकांनी आयुष्य सत्य, प्रेम, दया, विवेक या आधारावर घडवलं आहे, त्यांच्यातच आपण सामील होतो. म्हणजेच आध्यात्मिक कुटुंब वाढत जातं. म्हणूनच संत परंपरा ही केवळ घराणेशाही नसते, तर ती एक व्यापक आध्यात्मिक परिवार असतो.

शेवटी, ही ओवी माणसाला दोन गोष्टी सांगते.
एक म्हणजे – विवेकाच्या गावी स्थिर व्हा, म्हणजे जगाचं खरं-खोटं ओळखा.
दुसरं म्हणजे – भीती नको, साधना वाया जात नाही. ती पुढच्या जन्मातही पुढे घेऊन जाते आणि योग्य वंशात जन्म मिळवून देते.

आपलं जीवन जर रोज ब्रह्मरूपी फळाचा आस्वाद घेण्यात गेलं, तर आपण कुठेही असलो तरी आपल्याभोवतीचं वातावरण शुद्ध होतं. मग आपली पुढची पिढीही त्या गोडव्याचा वारसा घेते. त्यामुळे ही ओवी फक्त पुनर्जन्माची हमी देत नाही, तर आजच्या जीवनात कसा विवेक आणावा हेही शिकवते.