भेदांच्या पलीकडचे अभेद सत्य : ज्ञानेश्वरीतील विश्वात्मकतेचा संदेश

जगात माणसे, त्यांचे स्वभाव, विचार आणि जीवनपद्धती कितीही भिन्न असल्या तरी प्रत्येकाच्या अंतर्यामध्ये एकच परमचैतन्य वसलेले आहे, असा अद्वैताचा गूढ पण सहज अनुभव ज्ञानेश्वर माऊली नवव्या अध्यायातील या ओवीतून व्यक्त करतात. बाह्य भेदांच्या गर्दीत अंतरीचे एकत्व ओळखण्याची ही दृष्टी आजच्या संघर्षमय समाजाला समरसतेचा आणि मानवतेचा नवा मार्ग दाखवणारी ठरते.

तेविं नानाविधा व्यक्ती । आनानें नामें आनानी वृत्ती ।
ऐसें जाणती भेदलां भूतीं । अभेदा मातें ।। २५२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणे नाना प्रकारच्या व्यक्ति, त्यांची भिन्न भिन्न नांवे व त्यांचे भिन्न भिन्न स्वभाव, याप्रमाणें भेद असलेल्या प्राण्यांत अभिन्न जो मी, त्या मला ते आणतात.

ज्ञानेश्वरी मधील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म पण जीवनाला दिशा देणारे तत्त्व सांगते. जगात आपल्याला असंख्य माणसे दिसतात. प्रत्येकाचे नाव वेगळे, रूप वेगळे, स्वभाव वेगळा, विचार वेगळे. कोणीतरी शांत असतो, कोणीतरी उग्र; कोणीतरी दयाळू, कोणीतरी कठोर; कोणीतरी ज्ञानी, कोणीतरी अज्ञानात गुरफटलेला. बाह्य जगात सर्वत्र भेदच भेद दिसतात. परंतु संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की, या सर्व भिन्नतेच्या अंतर्यामध्ये एकच अभेद सत्य वसलेले आहे. त्या सर्वांमध्ये जो एकच चैतन्यस्वरूप परमात्मा आहे, तोच “मी” आहे.

ही दृष्टी साधी नाही. सामान्य माणूस बाह्य रूपांवर थांबतो. तो नाव, जात, धर्म, भाषा, पद, संपत्ती किंवा वर्तन यांच्या आधारे माणसांचे वर्गीकरण करतो. त्यामुळे “हा आपला” आणि “तो परका” असे भेद निर्माण होतात. पण संतांची दृष्टी या बाह्य भेदांच्या पलीकडे जाते. त्यांना प्रत्येक जीवामध्ये एकच दिव्य अस्तित्व दिसते. जसे अनेक भांड्यांमध्ये पाणी वेगळे दिसले तरी त्यावर पडणारा सूर्य एकच असतो, तसे सर्व जीवांच्या अंतर्यामध्ये व्यापून राहणारे चैतन्य एकच आहे.

ज्ञानेश्वर माऊली येथे अद्वैताचा अत्यंत सोपा अनुभव सांगतात. अभेद म्हणजे भिन्नता नाहीशी करणे नव्हे, तर भिन्नतेतूनही एकत्व अनुभवणे. फुलांचे रंग वेगवेगळे असले तरी सुगंधाचा आनंद एकच असतो. समुद्रात असंख्य लाटा उठतात, पण त्या सर्वांचे अस्तित्व समुद्रावरच आधारलेले असते. त्याचप्रमाणे जगातील सर्व जीव, सर्व वृत्ती, सर्व प्रवृत्ती या परमसत्तेच्या विविध अभिव्यक्ती आहेत.

या ओवीतून मानवी संबंधांचेही मोठे तत्त्व उलगडते. आपण जर प्रत्येकामध्ये परमात्म्याचा अंश पाहू लागलो, तर द्वेष, मत्सर, अहंकार, तुच्छता या भावना आपोआप विरघळतील. दुसऱ्याला दुखावणे म्हणजे स्वतःलाच दुखावणे आहे, ही जाणीव निर्माण होईल. म्हणून संत परंपरेत “विश्वात्मकता” हा भाव महत्त्वाचा मानला गेला. “वसुधैव कुटुंबकम्” ही भावना अशाच अनुभवातून जन्माला येते.

आजच्या काळात ही ओवी अधिक महत्त्वाची वाटते. समाजात विचारांचे, धर्मांचे, भाषांचे, राजकारणाचे आणि जीवनशैलीचे असंख्य संघर्ष दिसतात. प्रत्येक जण स्वतःच्या मतालाच अंतिम सत्य समजतो. अशा वेळी ज्ञानेश्वरांचे हे तत्त्व सांगते की, भिन्नता ही निसर्गाची शोभा आहे; पण त्या भिन्नतेमागील एकत्व ओळखणे हेच अध्यात्म आहे. बाहेरचे वैविध्य स्वीकारूनही अंतर्यामध्ये अभेद अनुभवणे, हीच खरी ज्ञानदृष्टी.

म्हणूनच ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान सांगत नाही, तर जगण्याची नवी दृष्टी देते. ती माणसाला बाह्य भेदांच्या पलीकडे नेऊन अंतर्मनातील व्यापकता शिकवते. जेव्हा आपण प्रत्येक जीवामध्ये एकच परमचैतन्य अनुभवू लागतो, तेव्हा मनात करुणा येते, अहंकार कमी होतो आणि जीवन अधिक शांत, समरस व प्रेममय बनते.