इच्छा, काम आणि द्वेष : मनाच्या जन्मकथेतील ज्ञानेश्वरीचा अद्भुत उलगडा

तै इच्छा हे कुमारी जाली । मग ते कामाचिया तारुण्या आली ।
तेथ द्वेषेंसी मांडिली वराडिक ।। १६६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – तेंव्हा त्यांना इच्छा ही मुलगी झाली, नंतर ती इच्छा कामरूपी तारुण्याला आली, यावेळी तिचें द्वेषाशी लग्न लावलें.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओव्या केवळ भक्तीभावाने वाचाव्यात अशा नसतात; त्या मनाचा, जीवनाचा, आणि संपूर्ण अस्तित्वाचा आराखडा उलगडतात. ही ओवी जणू मानवी मनाच्या जन्मकथेतील पहिला अध्यायच आहे. या ओवीतून माऊलींनी ‘मन’ ही गोष्ट कशी आकार घेते, तिची पहिली हलचल कुठून सुरू होते, आणि नंतर तिची घसरगुंडी कोणत्या दिशेने जाते, हे अत्यंत सूक्ष्मतेने सांगितले आहे.

इच्छा — मनातील पहिली हलचल

ज्ञानेश्वर माऊली इच्छा या भावनेला “कुमारी” म्हणतात. हे रूपक फार बोलके आहे. इच्छा नेहमी कोवळी असते, नवी असते, आणि सहज निर्माण होते. एक मूल एखाद्या वस्तूंकडे पाहून आकर्षित होते — ती पहिली ओढ म्हणजेच ‘इच्छा’. मनाच्या निर्मितीमागे सर्वात पहिला आधारस्तंभ हाच. वेदांत म्हणते — ब्रह्माने इच्छिले, आणि सृष्टी सुरू झाली. जेथे इच्छा नाही, तेथे कोणतीही गती नसते; जीवनाचे चक्रच फिरत नाही.

माऊली म्हणतात – इच्छा ही कुमारी जशी निष्पाप असते तशीच. ती आपल्यात कोणताही दोष घेऊन जन्माला येत नाही. पण तिच्या पुढील टप्प्यात सर्व परिवर्तन दडलेले आहे.

काम — इच्छेतील तारुण्याचे वादळ

इच्छा जसजशी वाढते, तसतसे तिच्या अंगात कामरूप तारुण्य येते. ‘काम’ म्हणजे केवळ लैंगिक इच्छा नव्हे, तर सर्व प्रकारची उत्कटता, उतावळेपणा, भोगाची ओढ आणि परिणाम न विचारता काहीतरी मिळवण्याची बेचैनी.

इच्छा निरागस आहे, पण काम तिला आग लावते. हाच मनाचा पहिला कलाटणीचा क्षण. तारुण्याची जी धग असते, जो उतू जाणारा वेग असतो, तीच धग ‘इच्छे’ला मिळाली की मनात असंतुलन तयार होते. मानसशास्त्रात याला libido energy म्हणतात. ज्ञानेश्वर माऊली आठशे वर्षांपूर्वी हाच तात्त्विक परिणाम काव्यातून सांगत होते.

काम आणि इच्छा एकत्र आली की ती ऊर्जेची मोठी लाट बनते. ही ऊर्जा सृजनासाठी वापरली तर दिव्यता बनते. पण स्वैर सोडली तर ती बंधन, ताण आणि भ्रम निर्माण करते.

द्वेष — इच्छेचा पहिला अंधार

ओवीतील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे —
“द्वेषेंसी मांडिली वराडिक”
इच्छा आणि काम यांच्या एकत्रित भावनेचे जेव्हा लग्न कोणाशी होते, तो वर म्हणजे — ‘द्वेष’.

प्रश्न पडतो — इच्छा आणि द्वेष यांचा संबंध कसा?
याचे उत्तर मानवी मनाच्या रोजच्या अनुभवातच दडलेले आहे. इच्छा पूर्ण झाली तर सुख; इच्छा अपुरी राहिली तर द्वेष. ज्या वस्तूकडे आपली ओढ असते आणि ती मिळत नाही, किंवा मिळण्यात अडथळा येतो, तेव्हा मनाच्या तळाशी पहिली प्रतिकूल भावना निर्माण होते — ती म्हणजे द्वेष.

द्वेष म्हणजे फक्त कोणावर राग धरणे नव्हे. द्वेष म्हणजे जे मला हवेसे नाही, जे मला नको, जे माझ्या मार्गात येते, त्याच्याबद्दल मनात निर्माण होणारा नकारात्मक प्रवाह.

इच्छा + काम = अपेक्षा
अपेक्षा + अडथळा = द्वेष

हा संपूर्ण मानसिक चक्र फक्त तीन शब्दांत माऊली उलगडतात.

मनाचा त्रिकोण : इच्छा–काम–द्वेष

या तीनांमुळे मनाची रचना तयार होते.

इच्छा — आकर्षण निर्माण करते
काम — आवेग निर्माण करतो
द्वेष — विकार निर्माण करतो

या त्रिकोणातून पुढे— राग, मत्सर, लोभ, मोह, अहंकार, भीती, स्पर्धा, तणाव—ही सारी मानसिक अवस्था जन्म घेते.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या भाषेत सांगायचे तर— इच्छेच्या उदयातून प्रपंचाचा संपूर्ण पसारा सुरू होतो. आधुनिक जीवनाशी जोडलेली ओवीची प्रासंगिकता

आजचा माणूस ताणात का आहे? कारण प्रत्येक क्षणी त्याच्या मनात असंख्य इच्छा जन्म घेतात.
चांगले घर
मोठी नोकरी
प्रतिष्ठा
मान
पैसा
संबंधांतील अपेक्षा
सोशल मीडियावरील मान्यता

या इच्छांमध्ये कामाचे तारुण्य मिसळले की — मिळवण्याची उतावळेपणा वाढते. आणि मिळाले नाही तर — नकारात्मकता, चिडचिड, तणाव, राग, तिरस्कार, ईर्ष्या…

अर्थातच — द्वेष.
मग संबंध तुटतात, मैत्री ढासळते, आणि मनात अस्वस्थता वाढते. माऊलींनी सांगितलेली ही इच्छा-काम-द्वेष यांची त्रीसूत्री आजच्या मानसशास्त्रातही तंतोतंत लागू पडते.

आध्यात्मिक संदेश : इच्छा नष्ट नव्हे, तर शुद्ध करणे

ज्ञानेश्वर माऊली इच्छेला दोष देत नाहीत. इच्छा ही ऊर्जा आहे; ती नष्ट केली तर जीवनाची गती थांबेल. पण ती कोवळी कुमारी असतानाच तिला विवेकाचे संस्कार देणे आवश्यक आहे. काम हीही शक्ती आहे; पण तिला दिशा हवी. दिशाहीन काम हा विळखा होतो. द्वेष मात्र नक्कीच सोडावा लागतो. कारण द्वेष मनाचे सौंदर्य, शांती आणि प्रगल्भता नष्ट करतो.

मनाची मुक्ती : इच्छा ते प्रार्थना

इच्छेचे आध्यात्मिक रूपांतर म्हणजे — प्रार्थना.
कामाचे आध्यात्मिक रूपांतर म्हणजे — साधना.
द्वेषाचे आध्यात्मिक रूपांतर म्हणजे — करुणा.

इच्छा देवाकडे वळली की ती संकल्प बनते.
काम अनुशासनात आले की ते तपश्चर्या होते.
द्वेष प्रेमात बदलला की मन प्रफुल्ल होते.

ज्ञानेश्वर माऊलींचा उद्देश एकच — मनाच्या गाठी सुटाव्यात. स्वभावातील कच्चेपणा पिळून जावा. मनातून द्वेष जाऊन प्रेम उगवावे. आणि मन हळूहळू ब्रह्मस्वरूपात स्थिर व्हावे.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी मानवजातीला शेकडो वर्षांपासून शिकवते की— मनातील सर्व हालचालींचे मूळ एकच आहे — इच्छा. ती इच्छा जेव्हा कामाच्या उष्णतेने रंगते, तेव्हा मनात द्वेषाचा उगम होतो. आणि हाच त्रिकोण माणसाच्या बंधनांचा पाया ठरतो. पण याच तीन गोष्टींचे साक्षीभावाने निरीक्षण केले तर—मन मुक्त होते, जीवन हलके होते, आणि आतून एक शांत, समाधानी, निर्मळ प्रवाह जागा होतो.

ज्ञानेश्वरीची ही ओवी फक्त धर्मग्रंथातील वचन नसून आजच्या जलदगती जीवनातील मानसिक आरोग्याचा एक अचूक आणि अपरिहार्य नकाशा आहे.