स्वतःच्या डोळ्यांनी ‘अजत्व’ कसे पाहता येते? ज्ञानेश्वरीतील गूढ संदेश काय?

तैसे राहोनि ठायठिके । स्वप्रकाशे चोखे ।
अजत्व माझें देखे । आपुलिये डोळां ।। ७४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – याप्रमाणे चांगल्या रीतीने त्या ठिकाणी स्थिर राहून शुद्ध आत्मप्रकाशाच्या योगाने, आपल्या डोळ्यांनी प्रत्यक्ष माझे जन्मराहित्य जो जाणतो.

या ओवीतील प्रत्येक शब्द अत्यंत अर्थगर्भ आहे. “तैसे राहोनि ठायठिके” म्हणजे आपले स्थान सोडून कुठेही भटकत न राहता, ज्या ठिकाणी आपण आहोत त्याच ठिकाणी स्थिर होणे.ही स्थिरता केवळ शरीराची नाही; मनाची,बुद्धीची आणि चित्ताची स्थिरता आहे.शरीर एका ठिकाणी बसलेले असते, पण मन मात्र भूतकाळात किंवा भविष्यकाळात भटकत असते.कधी घडून गेलेल्या घटनांचा विचार,कधी उद्याची चिंता,कधी अपेक्षा,कधी भीती,कधी अहंकार,कधी असंतोष—मनाच्या या सततच्या धावपळीत माणूस स्वतःपासूनच दूर जातो.त्यामुळे अध्यात्माची पहिली पायरी म्हणजे बाहेरची नव्हे, तर अंतर्मनाची स्थिरता.

आपण परमात्म्याचा शोध बाहेर घेत राहतो.तीर्थयात्रा करतो,देवळे फिरतो,ग्रंथ वाचतो,पूजा-अर्चा करतो,विविध साधना करतो.हे सारे साधनेचे मार्ग निश्चितच महत्त्वाचे आहेत; पण या सर्वांचा अंतिम उद्देश काय आहे? तो म्हणजे मनाला स्वतःच्या अंतरंगाकडे वळवणे. बाहेरची यात्रा शेवटी आतल्या यात्रेत रूपांतरित झाली, तरच तिचे सार्थक होते. कारण ज्याचा शोध आपण घेत आहोत, तो आपल्या अस्तित्वापासून वेगळा नाही.

म्हणून माऊली “राहोनि ठायठिके” असे म्हणतात. जिथे आहोत तिथेच राहा; पण स्वतःला ओळखण्यासाठी अंतर्मुख व्हा.संसार सोडून जंगलात जाणे म्हणजेच अध्यात्म नव्हे.संसारात राहूनही मनाच्या केंद्रस्थानी स्थिर होता येते.कुटुंब, व्यवसाय, समाज, जबाबदाऱ्या या सगळ्यांच्या मध्यभागी राहूनही अंतःकरणात एक अशी जागा निर्माण करता येते, जिथे विचारांचे वादळ पोहोचत नाही. त्या शांत जागेत आत्मस्वरूपाची चाहूल लागते.

यानंतर माऊली अत्यंत सुंदर शब्द वापरतात—“स्वप्रकाशे चोखे.” आत्मा हा स्वतःच प्रकाशमान आहे.त्याला दुसऱ्या कोणत्याही प्रकाशाची गरज नाही. सूर्याला प्रकाश दाखवावा लागत नाही.सूर्य स्वतः प्रकाश देतो आणि त्याच प्रकाशामुळे इतर वस्तू दिसतात.त्याचप्रमाणे आत्मस्वरूप स्वतःप्रकाश आहे. बाह्य जग जाणण्यासाठी आपल्याला डोळ्यांची गरज असते; परंतु डोळ्यांना पाहण्याची शक्ती देणारे चैतन्य कोणते? विचारांना विचारण्याची शक्ती कोण देते? अनुभव घेण्याची जाणीव कोणत्या आधारावर उभी आहे? त्या सर्वांच्या पाठीशी जे चैतन्य आहे, तेच आत्मस्वरूप.

परंतु हा आत्मप्रकाश असूनही आपल्याला तो का दिसत नाही? कारण प्रकाश नसल्यामुळे नव्हे, तर आपल्या अंतःकरणावर अज्ञानाचे,अहंकाराचे, वासनांचे आणि असंख्य विचारांचे आवरण आलेले आहे.ढगांमुळे सूर्य दिसत नाही म्हणून सूर्य अस्तित्वात नाही,असे होत नाही.ढग बाजूला झाले की सूर्य पूर्वीपासूनच तिथे होता हे जाणवते.त्याचप्रमाणे मनातील अज्ञानाचे ढग दूर झाले की आत्मस्वरूप नव्याने निर्माण होत नाही; ते आधीपासूनच आहे, हे उमगते.

“चोखे” या शब्दात निर्मळतेचा अर्थही दडलेला आहे.आत्मज्ञानासाठी दृष्टी स्वच्छ हवी.आपली दृष्टी पूर्वग्रहांनी झाकलेली असेल,तर सत्य समोर असूनही ते दिसत नाही. “मी देह आहे”, “मी कर्ता आहे”, “हे माझे आहे”, “मला हे मिळाले पाहिजे”, “माझा अपमान झाला”, “माझे सुख”, “माझे दुःख”—या ‘मी’ आणि ‘माझे’च्या भावनेभोवती आपले संपूर्ण जीवन फिरत राहते. या अहंभावाच्या पडद्यामुळे आपल्या खऱ्या स्वरूपाचे दर्शन होत नाही.

माऊली म्हणतात की स्वप्रकाशाने दृष्टी निर्मळ झाली की “अजत्व माझें देखे”—माझे जन्मरहित स्वरूप आपल्या स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहतो.येथे “आपुलिये डोळां” हा शब्द विशेष महत्त्वाचा आहे.हे ज्ञान दुसऱ्याने सांगितलेले केवळ ऐकून स्वीकारायचे नाही.पुस्तकात वाचले म्हणून आत्मज्ञान झाले नाही; कोणीतरी संत सांगितले म्हणून आत्मसाक्षात्कार झाला नाही.हे स्वतःच्या अनुभवातून जाणावे लागते.दुसऱ्याच्या डोळ्यांनी आपण पाहू शकत नाही. त्याचप्रमाणे दुसऱ्याच्या अनुभूतीवर आपले आत्मज्ञान उभे राहू शकत नाही.

संतांनी अनुभव सांगितला,गुरूंनी मार्ग दाखवला,शास्त्रांनी दिशा दिली;परंतु अंतिम सत्याचा अनुभव साधकाने स्वतः घ्यायचा आहे.म्हणूनच माऊली “आपुलिये डोळां” म्हणतात.हा अनुभव अंतःकरणाचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे. जसे मधाची गोडी दुसऱ्याने कितीही वर्णन केली तरी मध जिभेवर ठेवला कीच खरी गोडी समजते, तसेच आत्मस्वरूपाचे ज्ञान आहे. शब्द त्याची दिशा दाखवू शकतात; परंतु अनुभव शब्दांच्या पलीकडे असतो.

आता “अजत्व” या शब्दाचा विचार केला तर ओवीचा गूढार्थ अधिक स्पष्ट होतो.जन्माला येणाऱ्या प्रत्येक वस्तूला नाश आहे.शरीर जन्माला येते,वाढते, वृद्ध होते आणि एक दिवस नष्ट होते.मनातील विचार येतात आणि जातात.भावना निर्माण होतात आणि बदलतात.सुख येते आणि निघून जाते.दुःख येते आणि तेही निघून जाते. परिस्थिती बदलते, माणसे बदलतात, नाती बदलतात, काळ बदलतो. या सतत बदलणाऱ्या जगामध्ये एक गोष्ट मात्र या सर्व बदलांची साक्षीदार असते—ती म्हणजे चैतन्य.

बालपणात आपण होतो, तारुण्यात आपण होतो, प्रौढावस्थेतही आपणच आहोत. शरीर बदलले, विचार बदलले, आवडी-निवडी बदलल्या; पण “मी आहे” ही मूलभूत जाणीव बदलली नाही. शरीराच्या बदलांची, मनाच्या बदलांची आणि अनुभवांच्या बदलांची जी साक्ष घेते, तेच आत्मचैतन्य. त्याला जन्म नाही, म्हणून त्याला मृत्यूही नाही. देहाचा जन्म आणि मृत्यू आहे; परंतु आत्म्याचा नाही. म्हणूनच माऊली “अजत्व माझें” असे म्हणतात.

ही गोष्ट बौद्धिक पातळीवर समजून घेणे आणि ती प्रत्यक्ष अनुभवणे यात मोठा फरक आहे. आपण “आत्मा अमर आहे” असे सहज म्हणतो; पण एखादे प्रिय व्यक्तीपासून दूर गेल्यावर मन कोलमडते. संकट आले की भीती निर्माण होते. मृत्यूची कल्पना केली की अस्वस्थता वाढते. याचा अर्थ आत्मज्ञान अजून बौद्धिक समजुतीच्या पलीकडे गेलेले नाही. जेव्हा आत्मस्वरूपाचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो, तेव्हा जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते.

मृत्यूची भीती कमी होण्याचा अर्थ शरीराचा मृत्यू होणार नाही असा नाही.शरीराचे नियम शरीराला लागूच राहतात. परंतु “मी केवळ हे शरीर नाही” ही अनुभूती दृढ झाली की मृत्यूकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. जसा मनुष्य जुने वस्त्र काढून नवीन वस्त्र धारण करतो, तशी देहाची अवस्था बदलते; पण चैतन्यस्वरूपाची अखंडता नष्ट होत नाही. ही अनुभूती जेव्हा अंतर्मनात रुजते, तेव्हा जीवनातील अनेक भयांचे स्वरूप बदलू लागते.

माऊलींच्या या ओवीचा आणखी एक महत्त्वाचा संदेश असा आहे की आत्मज्ञानासाठी जग सोडण्याची आवश्यकता नाही; जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्याची आवश्यकता आहे. आपण ज्या संसारात आहोत, त्याच संसारात राहून आपण साक्षीभाव शिकू शकतो. सुख आले तर त्याचा अनुभव घ्यावा, पण त्याला चिकटून राहू नये. दुःख आले तर त्यातून जावे, पण “हेच माझे अंतिम सत्य आहे” असे मानू नये. यश मिळाले तर अहंकार वाढू नये; अपयश आले तर आत्मविश्वास ढासळू नये. कारण या सर्व अवस्थांना पाहणारा एक साक्षी आपल्या अंतरंगात शांतपणे उपस्थित आहे.

हीच “ठायठिके राहणे” या शब्दाची खरी साधना आहे. परिस्थिती बदलण्याआधी स्वतःची अंतःस्थिती बदलणे. बाहेरचे जग आपल्या मनासारखे नेहमीच असेल असे नाही. माणसे आपल्या अपेक्षेप्रमाणे वागतीलच असे नाही. जीवनात सुख-दुःखाची आवर्तने येत राहतील. परंतु या सगळ्यांच्या मध्यभागी स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहण्याची कला साधली की जीवनातील संघर्ष आपल्याला तोडत नाहीत; उलट ते आपल्याला अधिक अंतर्मुख करतात.

ज्ञानेश्वरीचे वैशिष्ट्य असे की माऊली तत्त्वज्ञान सांगताना ते जीवनापासून दूर नेत नाहीत. ते जीवनाच्या मध्यभागी उभे राहून जीवनाचा खरा अर्थ दाखवतात. आत्मा अजन्म आहे, हे जाणणे म्हणजे व्यवहार नाकारणे नव्हे. उलट व्यवहार अधिक निर्मळ होतो. “मी” हा देहाभिमान कमी झाला की दुसऱ्याच्या सुख-दुःखाशी आपले नाते अधिक जिवंत होते. कारण जे चैतन्य माझ्यात आहे, तेच सर्वांच्या अंतरंगात आहे, अशी अनुभूती निर्माण होते. तेथे भेदाची भिंत हळूहळू विरघळू लागते.

म्हणून ही ओवी केवळ ध्यानधारणेची सूचना नाही; ती जीवन जगण्याची एक दृष्टी आहे. बाहेरच्या जगात कितीही गोंधळ असला तरी अंतःकरणात एक शांत, निर्मळ, स्वप्रकाशित केंद्र आहे. त्या केंद्राशी नाते जोडणे म्हणजे आत्मसाधना. विचार येत राहतील, भावना उमटत राहतील, परिस्थिती बदलत राहील; पण आपण त्या सगळ्यांचे साक्षी आहोत, ही जाणीव दृढ होत गेली की मनाला एक वेगळीच स्थिरता प्राप्त होते.

शेवटी माऊली आपल्याला अत्यंत विलक्षण ठिकाणी आणून उभे करतात—“आपुलिये डोळां.” म्हणजे परमात्म्याचे दर्शन दूरच्या आकाशात नाही, तर स्वतःच्या अस्तित्वात आहे. ज्याला आपण शोधत आहोत, त्याच्यापासून आपण कधीच वेगळे नव्हतो. शोध घेणारा आणि ज्याचा शोध घेतला जातो, यांच्यातील अंतर अज्ञानाने निर्माण केलेले आहे. ज्ञानाचा प्रकाश पडला की ते अंतर नाहीसे होते. मग परमात्मा “कोठेतरी” आहे असे वाटत नाही; उलट आपल्या प्रत्येक श्वासात, प्रत्येक जाणिवेत, प्रत्येक अनुभवाच्या पाठीशी तेच चैतन्य आहे, याची जाणीव होते.

ही अनुभूती आली की मनुष्य स्वतःकडे नव्या नजरेने पाहू लागतो. देह आहे, पण मी केवळ देह नाही. मन आहे, पण मी केवळ मन नाही. विचार आहेत, पण मी विचारही नाही. सुख-दुःख येतात-जातात, पण त्यांना जाणणारे चैतन्य त्यांच्यापलीकडे आहे. जन्म-मृत्यूच्या प्रवाहात देह येतात आणि जातात; परंतु आत्मस्वरूप अजन्म, अविनाशी आणि स्वप्रकाशित आहे.

म्हणून या ओवीचा अंतिम संदेश जणू माऊली आपल्या अंतःकरणात अलगद ठेवतात—बाहेर शोधत राहू नकोस; स्वतःमध्ये स्थिर हो. मनाची धावपळ शांत कर. अंतःकरण निर्मळ कर. आत्मप्रकाशात दृष्टी स्वच्छ होऊ दे. मग तुला जाणवेल की ज्याचा शोध तू जन्मोजन्मी घेत होतास, ते अजन्म चैतन्य तुझ्यापासून कधीच दूर नव्हते.

आत्मज्ञान म्हणजे एखादी नवीन वस्तू मिळवणे नाही; तर स्वतःमध्ये सदैव असलेल्या सत्यावरचे अज्ञानाचे आवरण दूर होणे होय. आणि जेव्हा ते आवरण दूर होते, तेव्हा माणूस स्वतःच्या “डोळ्यांनी” पाहतो—“अजत्व माझें”—माझे खरे स्वरूप जन्मरहित आहे, अविनाशी आहे, स्वप्रकाशित आहे. हाच या ओवीचा शांत, गूढ आणि अंतर्मुख करणारा आत्मसंदेश आहे.