ज्ञानेश्वरीतील दीपावली दर्शन…

अंधःकारातून प्रकाशाकडे नेणारा उत्सव म्हणजे दीपावली. पण हा उत्सव केवळ बाह्य प्रकाशाचा नाही, तर अंतर्मनातील तेज जागविण्याचाही आहे. आपण घराची, अंगणाची, गल्लीबोळाची स्वच्छता करतो, पण ज्ञानेश्वरी आपल्याला सांगते की खरी दीपावली तेव्हाच होते, जेव्हा मनातील मलिनता धुऊन निघते, अंतःकरणात ज्ञानाचा दिवा प्रज्वलित होतो.

ज्ञानदेवांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ या ग्रंथातून केवळ भगवद्गीतेचे भाष्य केले नाही, तर महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाला आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक उंची दिली. त्यांच्या ओव्यांमध्ये दीपावलीचा उत्सव ‘अंतःकरणातील उजेड’ या अर्थाने उमलतो.

ज्ञानदेवांचा काळ म्हणजे समाजातील अंधःकाराचा काळ — अस्पृश्यतेचे, अज्ञानाचे आणि दारिद्र्याचे सावट सर्वदूर पसरलेले होते. या अंधःकारात ज्ञानदेवांनी प्रज्वलित केलेला दिवा म्हणजे “ज्ञानेश्वरी” हा ग्रंथ. म्हणूनच ‘ज्ञानेश्वरी’ ही स्वतःच एक अखंड दीपमाळ आहे — प्रत्येक अध्याय हा एक दीप आणि प्रत्येक ओवी ही एक ज्योत.

प्रकाशाचा खरा अर्थ
ज्ञानदेव म्हणतात —

“अवघे निजपरी तेजाचे देह ।
तया दीपविण तोचि दीप ॥”

या ओवीत ते सांगतात की खरा प्रकाश बाहेरचा नसून आतला आहे. शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा हेच दीप आहेत. बाहेरच्या दिव्यांचा प्रकाश क्षणिक असतो; पण आत्मज्ञानाचा प्रकाश शाश्वत असतो. दीपावलीत आपण घराबाहेर दिवे लावतो, पण ज्ञानेश्वरी सांगते की अंतःकरणातला ‘अविद्येचा काळोख’ दूर झाला, तेव्हाच खरी दीपावली साजरी होते.

राम-राज्याचे दीपोत्सव दर्शन

‘रामायणे दीपावलीचे वर्णन’ सर्वश्रुत आहे — अयोध्येच्या रस्त्यांवर लाखो दिवे झगमगले, आनंदोत्सव झाला. पण ज्ञानेश्वरी या दृश्याला अंतर्मनाच्या प्रतीकात रूपांतरित करते. ज्ञानदेव म्हणतात, “जेव्हा आत्मा आपल्या स्वस्वरूपात परततो, तेव्हाच अयोध्या उजळते.”
राम म्हणजे विवेक, तर रावण म्हणजे अहंकार. जेव्हा विवेकाने अहंकारावर विजय मिळविला, तेव्हाच अंतर्मनात दीपोत्सव साजरा होतो. म्हणूनच दीपावली हा फक्त सण नसून ‘आत्मविजयाचा उत्सव’ आहे.

कृष्ण-ज्ञानाचा उजेड

‘ज्ञानेश्वरी’ ही गीतेवर आधारित असल्याने दीपावलीचा अर्थ कृष्णाच्या दृष्टिकोनातूनही उमटतो. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात —

“तमसो मा ज्योतिर्गमय”
अंधःकारातून प्रकाशाकडे जाणे म्हणजेच साधनेचा मार्ग. ज्ञानेश्वर हेच म्हणतात —
“ज्यापरी जळे आंधार, तेथी दिवा करी प्रकाश।”

दीपावलीत आपण तेल, वात आणि ज्योत एकत्र आणतो. तसेच अध्यात्मात श्रद्धा, साधना आणि ज्ञान यांचा संगम झाला की मन प्रकाशित होते. कृष्णाच्या गीतेतील ज्ञान, भक्ति आणि कर्म हे तीन दिवे जेव्हा प्रज्वलित होतात, तेव्हा जीवनाचा सण उजळतो.

मातीचा दिवा आणि मानवाचे प्रतीक

ज्ञानेश्वरीतील अत्यंत भावस्पर्शी प्रतिमा म्हणजे मातीच्या दिव्याची. तो साधा, नाजूक असतो, पण त्यात जेव्हा ज्योत लावली जाते, तेव्हा तो तेजोमय होतो. मानवही तसाच आहे — देह मातीचा, पण आत्मा प्रकाशमय. ज्ञानदेव म्हणतात, “मातीचा दिवा जळे तोवर प्रकाश देतो; तसाच मनुष्य आपल्या आयुष्याने इतरांना उजळवतो.”

आपण दिवाळीत घर सजवतो, पण ज्ञानेश्वरी सांगते — ‘घर’ म्हणजे देह, ‘स्वच्छता’ म्हणजे मनःशुद्धी, आणि ‘रंगोली’ म्हणजे सद्भावना. अशा अर्थाने पाहिले, तर प्रत्येक सजावट ही आध्यात्मिक कृती ठरते.

अवधानाचा दीप

ज्ञानदेवांचे तत्त्वज्ञान म्हणजे सतत जागृत राहण्याची प्रेरणा. ते म्हणतात, “जागा जाऊ नये ध्यान, तेथ दीपावली तेवढीच।” म्हणजेच मनाचे ध्यान जर अखंड राहिले, तर दररोजची सकाळ ही दीपावली आहे. त्यांच्या मते ‘जागृती’ हीच खरी प्रकाशयात्रा आहे. शरीर झोपले तरी चालेल, पण चेतना जागृत असावी. म्हणून दीपावली ही फक्त एका रात्रीचा उत्सव नाही; ती मनाच्या जागृतीचा सततचा प्रवास आहे.

अहंकाराचा अंधार आणि नम्रतेचा प्रकाश

ज्ञानेश्वरांनी वारंवार ‘अहंकार’ या अंधाराविषयी चेतावणी दिली आहे. ते म्हणतात, “अहंकाराचा अंधार जाळून टाक, तेव्हाच दीप तेज देईल.” आपण घरातील दिव्यांना वात घालतो, पण मनातील दिवा विझवणारा धूर म्हणजे अहंकार. तो दूर झाला की, नम्रतेची ज्योत प्रकटते. दीपावली म्हणजेच अहंकाराच्या अंधारावर नम्रतेचा विजय.

साधेपणाची सजावट

ज्ञानेश्वरीच्या ओव्यांमध्ये दीपावलीचा उत्सव कधीच दिखाऊ नाही. तेथे नाही फटाके, नाही गोंधळ; आहे तो शांततेचा, समाधीचा, आणि प्रेमाचा उत्सव.
ते म्हणतात, “प्रेमाचा दिवा लावा, करुणेचे तेल घाला, आणि सेवा हेच वात ठेवा.” या दिव्याची ज्योत बाहेरच्या वाऱ्याने विझत नाही. कारण हा दिवा अंतःकरणात पेटवलेला असतो. ज्ञानेश्वरांच्या या विचाराने आपल्याला आठवण होते — आपल्याकडे साधेपणाच मोठेपण आहे.

कुटुंबातील प्रकाश आणि समाजाचा उजेड

दीपावली हा सण केवळ वैयक्तिक नाही; तो सामूहिक आनंदाचा उत्सव आहे. ज्ञानेश्वरांच्या तत्त्वज्ञानात समाजाच्या कल्याणाला विशेष स्थान आहे. ते म्हणतात,
“आपुले दीप देऊनि परांचे घर उजळावे।” म्हणजे स्वतःच्या सुखापुरते न थांबता इतरांच्या जीवनातही उजेड पसरवणे. आजच्या काळात, जेव्हा आत्मकेंद्रीपणा आणि स्पर्धा समाजात वाढली आहे, तेव्हा ही शिकवण अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

अंतर्मनातील लक्ष्मीपूजन

दीपावलीत आपण धनलक्ष्मीची पूजा करतो. पण ज्ञानेश्वरी आपल्याला सांगते — खरी लक्ष्मी म्हणजे ‘सद्गुणांची संपत्ती’. ते म्हणतात, “सद्गुण हीच संपत्ती, त्याचे पूजनच धनलक्ष्मीपूजन.” सद्गुण, संयम, आणि करुणा यांच्या माध्यमातूनच घर, समाज, आणि राष्ट्र उजळते. भौतिक संपत्ती क्षणभंगुर असते; पण सद्गुणांचा प्रकाश शाश्वत असतो. ज्ञानदेवांच्या या विचाराने दीपावलीचा अर्थ अधिक व्यापक होतो.

अविद्येच्या अंधारातून ज्ञानप्रकाशाकडे

ज्ञानेश्वरीचा सार म्हणजे अविद्येचा नाश आणि ज्ञानप्राप्तीचा उत्सव.
अविद्या म्हणजे अंधार, अज्ञान, चुकीची समज.
ज्ञान म्हणजे प्रकाश, सत्य आणि अनुभूती.
ज्ञानदेवांनी हा प्रवास शब्दांच्या माध्यमातून दाखविला —
“ज्याचे मन गीतेच्या अर्थाने उजळले, त्याला दिव्यांची काय गरज?”
त्यांच्या मते, भगवद्गीतेचा अर्थ समजून घेतला की जीवन स्वतःच दीपमाळ बनते. प्रत्येक कृती अर्थपूर्ण होते. प्रत्येक दिवस दीपावलीसारखा होतो.

दिपावली आणि मोक्षाचा मार्ग

ज्ञानेश्वरीचा शेवटचा अध्याय भक्तियोग हा दीपावलीच्या अंतिम अर्थाशी जोडलेला आहे. तेथे आत्मा आणि परमात्मा यांचे एकरूप दर्शन घडते.
ते म्हणतात, “जेथे जीव परात्मा होतो, तेथे दिवा, ज्योत आणि प्रकाश हे सर्व एकरूप होतात.” म्हणजेच मोक्ष म्हणजे दिव्याचा दिव्यात विलय. दीपावलीचा शेवटचा दिवस ‘भाऊबीज’ जसा प्रेमबंध दृढ करतो, तसेच ज्ञानेश्वरीचा शेवट ‘एकात्मतेचा’ उत्सव ठरतो.

ज्ञानेश्वरीचे आजच्या काळातील संदेश

आजची दीपावली जाहिरातींच्या झगमगाटात हरवते आहे. प्रकाश असतो, पण ऊब नसते; उत्सव असतो, पण चिंतन नसते. अशा काळात ज्ञानेश्वरीचा दीप पुन्हा पेटवण्याची गरज आहे.
ज्ञानदेव म्हणतात — “ज्याची अंतःकरण दीपमाळ झाली, त्याचे जीवन सण होईल.” या वाक्याने आपल्याला कळते की सण हा केवळ बाह्य स्वरूप नाही, तर अंतर्मनाचा उत्सव आहे. आपण दिव्यांचा प्रकाश पसरवूया, पण त्याचबरोबर ज्ञान, प्रेम, आणि सहिष्णुतेचा प्रकाशही पसरवूया.

उपसंहार : अंतःकरणातील दीपज्योत

ज्ञानेश्वरीतील दीपावली म्हणजे ज्ञान, प्रेम, आणि करुणेच्या त्रिवेणीचा उत्सव. तो केवळ धर्मग्रंथातील विचार नाही, तर प्रत्येक माणसाच्या जीवनातील दीप आहे.
घरासमोर ठेवलेला प्रत्येक दिवा आपल्याला सांगतो — “अंधार जाऊ दे, उजेड येऊ दे; पण तो उजेड फक्त घरात नाही, मनातही पसरू दे.”

ज्ञानदेवांनी पेटवलेला तो आत्मप्रकाश आजही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीला उजळवतो आहे. त्यांच्या ओव्यांतून झिरपणारा तो ज्ञानदीप म्हणजेच खरी दीपावली.
दिव्यांच्या उजेडात आपण क्षणभर थांबूया, डोळे मिटून आत डोकवूया — आणि तेथे जेव्हा आपल्याला शांततेचा, समाधानाचा, आणि प्रेमाचा प्रकाश दिसेल,
तेव्हाच आपण म्हणू शकू —
“ही खरी ज्ञानेश्वरीतील दीपावली आहे.”