दिशादर्शक अर्थात चुंबकसूची !

चुंबकसूचीचा इतिहासही रंजक आहे. या चुंबकसूचीचा वापर सुरुवातीला भविष्य सांगण्यासाठी करण्यात येत असे. नैसर्गिक चुंबकाला माशाचा आकार दिल्यानंतर जाड भाग दक्षिण दिशा दर्शवत असे. दक्षिणेला तोंड करून पोहणाऱ्या माशाप्रमाणे ते दिसत असल्याने त्याला दक्षिणमुखी मासा असेही म्हणत.

डॉ. व्ही. एन. शिंदे,
शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर

अमेरिकेच्या शोधाबाबत असे म्हटले जाते की, कोलंबस निघाला होता भारताच्या दिशेने. मात्र तो दिशा चुकला आणि एका वेगळ्याच देशाला पोहोचला. तो देश म्हणजे अमेरिका. समजा जर कोलंबसचे चुंबकसूचीचे आकलन नेटके झाले असते तर अमेरिका आणखी काही वर्षे जगापासून दूर राहिला असता. तसेच घरातील वयस्कर लोक पूर्वी जंगलातून येताना रस्ता चुकल्याचे आणि आपण रात्रभर चाललो तरी पुन्हा त्याच ठिकाणी आल्याचे अनुभव सांगायचे. याला चकवा असे म्‍हणत. मारूती चितमपल्ली यांनीही याबाबत लेखन केले आहे. अनेक कथा कादंबऱ्यातून आणि चित्रपटातून अशा प्रसंगाचे वर्णन आपणास पहावयास मिळते. हे असे घडायचे ते दिशेचे योग्य आकलन न झाल्याने.

आज मात्र दिशा चुकण्याचा प्रश्नच नाही कारण गुगलबाबा आपल्या सेवेला सज्ज आहे. तो आपल्याला जेथे हवे तेथे घेऊन जातो. मात्र या गुगलबाबाला तयार करण्यासाठीही दिशा निश्चित करून नकाशे बनवले गेले. त्यामध्ये अचूकता आणली गेली. या सर्वांसाठी उपयुक्त ठरली ती चुंबकसूची अर्थात दिशादर्शक. या दिशादर्शक चुंबकसूचीमुळे मानवाच्या आकांक्षाना पंख फुटले. प्रवास मग तो जमिनीवरचा असो किंवा समुद्रातील, तो सोपा, सुखकर, अचूक झाला चुंबकसूचीमुळे. चुंबकसूचीने मानवाचे पर्यटन वाढवले आणि फुलवलेही. अशा या चुंबकसूचीच्या शोधापासून आजवरच्या प्रवासाचा इतिहास आहे तो सव्वादोन हजार वर्षांचा.

चुंबकसूची किंवा कंपॉस म्हणजे चुंबकाचा वापर करून दिशा निश्चित करण्यासाठी, पृथ्वीवरील अक्षांश रेखांशाचे आकलन करून घेण्यासाठी बनवलेले एक मापन यंत्र आहे. या यंत्राची रचना शक्यता गोलाकार असे. यामध्ये चार दिशांच्या खुणा असतात. यातील चुंबकसूची ज्या दिशेला स्थीर रहाते, तेथे शून्य डिग्रीचा कोन असतो. तेथून ९० डिग्री उजवीकडे पूर्व, १८० डिग्रीला दक्षिण आणि २७० डिग्रीला पश्चिम दिशा असे चिन्हांकित करण्यात येते. चीनमध्ये हान राजवट असताना ख्रिस्तपूर्व २२० सालापासून या चुंबकसूचीचा इतिहास सुरू होतो तो आजच्या गुगलबाबापर्यंत.

अगदी सुरुवातीला असे दिशादर्शक म्हणून नैसर्गिक चुंबकपाषाण वापरत. पुढे अकराव्या शतकात साँग राजवटीत दक्षिण दिशेला तोंड करून पोहणाऱ्या माशांचा शोध लागला. मात्र हे मासे विशिष्ट भागातच आढळत. त्यामुळे या माशांना सोबत पाण्याची छोटी टाकी घेऊन त्यात ठेवत. याला अर्थातच खूप मर्यादा होत्या. याच कालखंडात शेन कुओ आणि झु यु यांनी चुंबकसूचीच्या वापराचे विवरण दिले आणि चुंबकसूची लोक वापरू लागले. पुढे बाराव्या शतकात अलेक्झांडर नेकम यांने युरोपला या चुंबकसूचीचा परिचय करून दिला. ११९० मध्ये चुंबकसूची युरोपमध्ये खलाशी आणि पर्यटक वापरू लागले. १२३२ मध्ये मुस्लीम राष्ट्रांमध्ये चुंबकसूची पोहोचली. मध्य युरोपमध्ये १२६९ मध्ये चुंबकसूचीचा वापर सुरू झाला.

चुंबकसूचीच्या शोधापूर्वी बहुतांश सर्वच राष्ट्रांमध्ये आकशातील ताऱ्यांचा दिशा निश्चित करण्यासाठी उपयोग करण्यात येत असे. यातील ध्रुव तारा हा सर्वांत महत्त्वाचा. तो आपले उत्तर ध्रुवावरील स्थान कायम टिकवून ठेवतो. मात्र दिवसा तारे दिसत नसल्याने, रात्री अंदाज बांधून ठेवायचा आणि दिवसा प्रवास करायचा असा तो काळ होता. चीनमध्ये समुद्रकाठचा चिखल, पक्ष्यांचे उडणे, वाऱ्याची दिशा अशा अनेक गोष्टींवरून दिशेचा अंदाज बांधत असत. हिंद द्विपकल्पात मात्र ग्रह-ताऱ्यांच्या दिशांवरून कोन निश्चित करून दिशा ठरवण्यात येत असे आणि यामध्ये मोठी अचूकता आली होती. काही राष्ट्रांमध्ये सूर्यावरून दिशा ठरवण्यात येत असे. मात्र ढगाळ वातावरणात सूर्य दिसत नसे आणि दिशा ठरवणे कठीण होत असे. या सर्वांमध्ये अचूकता आणली ती चुंबकसूचीने.

चुंबकसूचीचा इतिहासही रंजक आहे. या चुंबकसूचीचा वापर सुरुवातीला भविष्य सांगण्यासाठी करण्यात येत असे. नैसर्गिक चुंबकाला माशाचा आकार दिल्यानंतर जाड भाग दक्षिण दिशा दर्शवत असे. दक्षिणेला तोंड करून पोहणाऱ्या माशाप्रमाणे ते दिसत असल्याने त्याला दक्षिणमुखी मासा असेही म्हणत. याचा वापर फेंग शुई यांने भविष्य सांगण्यासाठी सुरू केला. टांगलेली अशी चुंबकसूची पृथ्वीच्या चुंबक बलाधारे दक्षिणोत्तर स्थीर रहात असल्याने त्याचा दिशादर्शक म्हणून वापर सुरू झाला. हे कार्यही फेंग शुई यांचेच. मात्र याचा वापर प्रामुख्याने घराचे बांधकाम करताना दिशा ठरवण्यासाठी, पिकांच्या पेरणीची दिशा ठरवणे, दुर्मिळ हिरे आणि रत्ने शोधण्यासाठी करण्यात येत असे.

उत्खननात मिळालेल्या काही चुंबकसूचींचे वय मात्र ख्रिस्तपूर्व १४०० वर्षांपूर्वीचा काळ दर्शवते. त्यामुळे सर्वसाधारण ख्रिस्तपूर्व २०० हा काळ चुंबकसूचीच्या शोधाचा मानला जातो. असे असले तरी त्याहीपूर्वी १२०० वर्षे अगोदरपासून चुंबकसूचीचा वापर होत असावा, असा काही संशोधकांचा अंदाज आहे. या दाव्याबाबत काही संशोधक त्या काळात चुंबकसूची दिशादर्शक म्हणून न वापरता एक शोभेची वस्तू म्हणून वापरत असा प्रतिवाद करतात. मात्र आजमितीला अकराव्या शतकापासून चुंबकसूचीचा वापर दिशादर्शक म्हणून सुरू झाला, यावर बहुतेकांचे एकमत आहे. असा चुंबकसूचीचा वापर करण्याबाबतचे साहित्य संदर्भ चीनमध्ये ख्रिस्तपूर्व ४०० वर्षे अगोदरचे आहेत. त्यानंतरच्या अनेक ग्रंथात याचा उल्लेख येतो.

सोळाव्या शतकात युरोपमध्ये या चुंबकसूचीवर दिर्घकाळ अभ्यास केला तो एका राजवैद्याने. विल्यम गिल्बर्ट हे इंग्लंडच्या राजघराण्याचे डॉक्टर होते. त्यांनी चुंबकसूचीचा अभ्यास करून ‘डी मॅग्नेटी’ हा ग्रंथ लिहिला. त्यांनी विद्युत ऊर्जेची जगाला खऱ्या अर्थाने ओळख करून दिली. विद्युत आणि चुंबकीय बलांचा परस्परसंबंध असल्याचेही शोधले. त्यांनी चुंबकसूचीला स्थीर ठेवण्यासाठी रचनाही बनवल्या.

युद्धावेळी सैन्याच्या हालचाली ठरवताना चुंबकसूचीचा सर्वप्रथम १०४४ मध्ये वापर केल्याचे नोंदीवरून दिसून येते. १२९६ मध्ये समुद्र प्रवासासाठी चुंबकसूची वापरल्याची नोंद आढळून येते. चीनमध्ये चुंबकसूची ही पाण्याच्या भांड्यामध्ये तरंगत ठेवत असत. युरोपमध्ये प्रथमच लाकडी बॉक्समध्ये चुबकसूची अडकवून ठेवण्यास सुरुवात झाली. अशाप्रकारे चुंबकसूचीचा वापर करण्याचे तंत्र चीनमध्ये जपानमार्फत सोळाव्या शतकाच्या अखेरीस पोहोचले. चीनमध्ये अशा प्रकारचे दिशादर्शक अठराव्या शतकात बनू लागले.

तेराव्या शतकापासून समुद्रप्रवासामध्ये चुंबकसूचीचा वापर सुरू झाल्याचे दाखले मिळतात. भारतात जरी ग्रहताऱ्यांचा वापर खगोलशास्त्रासाठी करण्यात येत असला तरी पाश्चात्य राष्ट्रात पेट्रस पेरिग्रीनस यांनी १२६९ मध्ये सर्वप्रथम केल्याचे संदर्भ मिळतात. या चुंबकसूचीच्या सहाय्याने विविध देशांचे नकाशे अचूक बनवणे सोपे झाले. त्यापासून पुढे नेमके दिशेचे ज्ञान प्राप्त झाले. समुद्र प्रवास, जमिनीवरील प्रवासात नेमक्या ठिकाणी जाता येणे शक्य झाले. पर्यटनाला व्यवसायाचे रूप प्राप्त झाले. अनेक गरीब स्थानिकांना रोजगार तर धनवानाना पर्यटनाचा आनंद चुंबकसूचीमुळे मिळू लागला.