साधना ही कष्टाची नव्हे तर सहजतेची वाट

ऐसें नेणों काय आपैसें । तयातेंचि कीजे अभ्यासें ।
समाधि घर पुसे । मानसाचें ।। ४६१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – असे सहजच कसें काय होतें, हे समजत नाही. अभ्यास त्याला आपोआप येतो व समाधि त्याच्या मनाचें घर विचारीत येते.

मनुष्याच्या जीवनप्रवासात काही अनुभव असे असतात, की त्यांचं नेमकं वर्णन करणं, स्पष्टीकरण करणं किंवा त्यांना बुद्धीच्या कसोटीवर मोजणं हेच अशक्य होऊन बसतं. ही ओवी त्या अद्भुत, गूढ आणि तरीही आत्मसिद्ध अशा अवस्थेचं चित्रण करते.

ज्ञानदेव म्हणतात—“हे कसं होतं, असं विचारलंत तर सांगता येत नाही. पण ते आपोआप घडतं. अभ्यास त्याला सहज येतो, आणि समाधी स्वतःहून त्याच्या मनाचं घर विचारत येते.” यामध्ये अत्यंत सूक्ष्म पण गहन सत्य दडलेलं आहे.

साधनेचा प्रयत्न आणि त्याचं सहजत्व

सामान्यपणे आपण साधना म्हटलं की ती एक कष्टप्रद, दीर्घकाळ लागणारी आणि तग धरण्याची प्रक्रिया मानतो. नियम, आचरण, तपश्चर्या, ध्यान, जप, व्रतं, उपवास—या सगळ्या गोष्टींना साधना म्हणून पाहतो. यातून साधक स्वतःला शिस्त लावतो, मनावर ताबा मिळवतो आणि हळूहळू आत्मज्ञानाच्या मार्गावर वाटचाल करतो. पण येथे संत ज्ञानेश्वर वेगळं काहीतरी सांगत आहेत. ते म्हणतात—“हे कसं घडतं ते सांगता येणार नाही. पण त्या साधकाला अभ्यास सहज जुळून येतो.”
याचा अर्थ असा की, जेव्हा मनुष्य पूर्वजन्मीच्या संस्कारांनी, गुरुच्या कृपेने, आणि आत्मशुद्धीच्या इच्छेने तयार होतो, तेव्हा त्याला वेगळी झटापट करावी लागत नाही. त्याचा अभ्यास म्हणजे साधना आपोआप घडत जाते.

हे जसं असतं की, गाणं शिकणाऱ्या एखाद्या शिष्याला सूर, लय, ताल शिकवायला बराच वेळ लागतो. पण एखाद्या जन्मजात गायकाला, ज्याच्या रक्तातच संगीत आहे, त्याला सूर लावायला वेगळा प्रयत्न लागत नाही. तो सहज गुणगुणला तरी सुरेल राग उमलतो. तसेच आध्यात्मिक साधना ह्या स्तरावर पोहोचली की ती “स्वाभाविक” होते.

‘समाधि घर पुसे’ — आत्मानुभूतीचं आगमन

दुसरा भाग या ओवीचा आणखी गहन आहे. ज्ञानेश्वर म्हणतात—“समाधी स्वतःहून त्या साधकाच्या मनाचं घर शोधून येते.”
समाधी हा शब्द ऐकताच डोळ्यांसमोर तपस्वी योगी, हिमालयात ध्यानस्थ असलेले ऋषी, किंवा अर्धनिद्रित अवस्थेत बसलेले संत येतात. आपल्याला वाटतं की समाधी म्हणजे केवळ ध्यानाच्या उच्च टप्प्यावर पोहोचल्यावर साधकाने गाठलेली एक विलक्षण अवस्था. पण ज्ञानदेव इथे वेगळं सांगतात—समाधी ही आपण पळत गेलो तर मिळते असं नाही; उलट तीच आपल्याला शोधून घेते.

हे अगदी खरं आहे. आपल्याला झोपायचं ठरवून झोप येत नाही. पण थकवा, शांतता, स्थैर्य या गोष्टी जुळल्या की झोप आपोआप येते. त्याचप्रमाणे समाधी ही मनाच्या घरात यायची की नाही हे आपण ठरवत नाही; उलट आपलं मन निर्मळ, शांत, एकाग्र झालं की समाधी स्वतःहून येते.
ही अवस्था वर्णन करण्यासाठी ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत सुंदर रूपक दिलंय—“घर पुसे”. जसं एखादा पाहुणा स्वतःहून आपल्या घराचा शोध घेत येतो, तसंच समाधी साधकाच्या मनाच्या दारी उभी राहते.

साधकाच्या मनाची तयारी

येथे लक्षात घेण्याजोगा मुद्दा असा आहे की, समाधी येते तेव्हा साधक “तयार” असतो. पण ही तयारी बाह्य कष्टांमुळे नसते; ती अंतर्गत शुद्धीमुळे असते. मनाची प्रवृत्ती ज्ञानाकडे झुकते, इंद्रियांची उधळपट्टी थांबते, अहंकार सैलावतो, आणि आत्म्यातली ओढ प्रकट होते.
या स्थितीत साधक ध्यान करतो, पण ध्यानाला मेहनत घालावी लागत नाही. एकाग्रता स्वतःहून मिळते. ओढीमुळे तो सतत आत्मचिंतनात राहतो. जणू पाणी उताराला आपोआप वाहतं, तसं त्याचं मन आत्म्याकडे वळतं.

अनुभवाचं गूढत्व

“ऐसें नेणों काय आपैसें”—हे शब्द अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. कारण आत्मानुभव हा तर्कबुद्धीला न कळणारा, वर्णनात न मावणारा असतो.
समाधीचं गूढ असं आहे की, ती अनुभवली जाऊ शकते पण सांगता येत नाही. हे जसं गोडधोड खाल्ल्यावर आपल्याला गोड लागलं असं सांगता येतं, पण गोडपणाची नेमकी व्याख्या करता येत नाही. तसं आहे.

गुरुकृपेचं स्थान

ही सहजता केवळ योगसाधनेच्या सरावामुळे येते असं नाही. यामागे “गुरुकृपा” हा एक अतिशय महत्त्वाचा घटक आहे. गुरु हा साधकाच्या मनातील कल्लोळ शांत करतो, त्याच्या डोळ्यांवरील अज्ञानाचं आवरण दूर करतो. मग तो अभ्यास म्हणजेच ध्यान, जप, भजन यामध्ये सहजतेने रमतो. गुरुशक्तीचं संरक्षण मिळालं की साधकाच्या अंतःकरणातली बीजे अंकुरतात. तेव्हा अभ्यासाची नैसर्गिकता आणि समाधीचं आगमन ही दोन्ही गोष्टी गुरुकृपेच्या आधारावरच घडतात.

जीवनातील उपयोग

या ओवीचं महत्व केवळ योगमार्गावर चालणाऱ्यांसाठीच नाही, तर प्रत्येकासाठी आहे. कधी कधी आपल्याला असं जाणवतं की काही कामं खूप अवघड वाटतात. पण जेव्हा अंतर्गत ओढ निर्माण होते, तेव्हा तीच कामं सहज पार पडतात. विद्यार्थ्याला अभ्यास जर ओझं वाटत असेल तर तो कितीही वेळ पुस्तक उघडून बसला तरी उपयोग नाही. पण एकदा त्याच्या मनात विषयाबद्दल खरी आवड निर्माण झाली की अभ्यास आपोआप होतो.

एखाद्या कलाकाराला सुरुवातीला रियाज कष्टदायक वाटतो. पण जसजशी साधना रुजते, तसं त्याला सराव न करता राहवत नाही. हे सारे अनुभव या ओवीच्या तत्त्वाला अधोरेखित करतात. जेव्हा अंतःकरण तयार होतं, तेव्हा अभ्यास सहज होतो आणि यश स्वतःहून दार ठोठावतं.

आत्मशुद्धी आणि समाधी

समाधीचा खरा अर्थ म्हणजे आत्म्याशी असलेलं अखंड नातं. मनाची अस्थिरता, इंद्रियांचं आकर्षण, अहंकाराची लाट—हे सारे अडथळे दूर झाले की आत्मा स्वतःच प्रकट होतो.

ज्ञानदेवांनी सांगितलेली ही सहजप्राप्ती म्हणजेच ‘सहजयोग’. यात कसलाही आटापिटा नाही. आत्म्याचा प्रवास हा नैसर्गिक आहे. आपलं खऱ्या स्वरूपाकडे परतणं हेच त्याचं गंतव्य.

शेवटचा विचार

ही ओवी आपल्याला एक मोठं गूढ सत्य शिकवते—साधना ही कष्टाची नव्हे तर सहजतेची वाट आहे. प्रयत्न नाकारलेला नाही; पण अंतिम टप्प्यावर प्रयत्नही प्रयत्नासारखा वाटत नाही. तो आपोआप घडतो.

ज्याचं अंतःकरण निर्मळ झालं आहे, ज्याला गुरुकृपेचं आश्रय लाभलं आहे, त्याचं मनच साधनेचं केंद्र होतं. मग समाधी स्वतः त्याला शोधत येते. म्हणूनच या ओवीतून आपल्याला असा संदेश मिळतो की, साधनेला केवळ बाह्य श्रम नकोत, तर अंतरिक ओढ, श्रद्धा आणि गुरुकृपा हवी. बाकी सगळं आपोआप घडतं.