भक्तांच्या अंतःकरणातून उद्भवलेले सगुण ब्रह्म.

ते हे चतुर्भुज कोंभेली । जयाची शोभा रूपा आली ।
देखोनि नास्तिकीं नोकिलीं । भक्तवृंदे ।। ३२४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – नास्तिकांनी भक्तांचे समुदाय पराभव केलेले पाहून ज्याची निर्गुण स्वरूपाची शोभा व्यक्ततेला आली, तीच ही आकाराला आलेली चर्तुभुज मूर्ति होय.

ही ओवी अध्याय सहाव्यातील एक अत्यंत अर्थगंभीर आणि अध्यात्मिक गूढतेने भरलेली ओवी आहे. या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर आत्मस्वरूपातील निर्गुण-निराकार परमेश्वराच्या सगुण मूर्तीत झालेल्या प्रकटतेचे अद्भुत दर्शन घडवतात.

ही ओवी सांगते की, ज्या निर्गुण ब्रह्माची शोभा आधी निराकारपणात लपलेली होती, तीच शोभा भक्तांच्या विनंतीमुळे चार भुजा असलेल्या सगुण रूपात “कोंभून” म्हणजे मूर्तरूप घेऊन प्रकट झाली. या रूपाने नास्तिकांची मस्ती मोडली आणि भक्तांचे मनोबल उंचावले. या ओवीतून “सगुण साकार देव” ही भक्तांच्या प्रेमाचा आणि भक्तीचा प्रत्युत्तर म्हणून प्रकटलेली शक्ती आहे, हे दाखवले गेले आहे. आता आपण याचे सखोल निरूपण पाहूया.

“ते हे चतुर्भुज कोंभेली” — भक्तीने उगम पावलेली सगुण मूर्ती

शब्दश: अर्थ :
“ते हे” – तीच ती
“चतुर्भुज” – चार हातांची मूर्ती
“कोंभेली” – उगम पावलेली, अंकुरलेली, मूर्तीत प्रकट झालेली

इथे ज्ञानदेव सांगतात की निर्गुण परमात्मा जेव्हा भक्तांच्या विनवण्या, प्रेम, आणि निष्ठेच्या ओलाव्याने गहिवरतो, तेव्हा तो स्वतः सगुण रूपात अवतरतो. ही चतुर्भुज मूर्ती म्हणजे भक्तांच्या भावनेचा अंकुर आहे. “कोंभणे” हा शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहे. तो एखाद्या बीजातून अंकुर फुटावा तसा — भक्तांच्या अंतःकरणातून उद्भवलेले सगुण ब्रह्म.

या ठिकाणी ‘चतुर्भुज’ ही मूर्ती म्हणजे केवळ एखादा “देव” नसून, तो श्रद्धेचा साक्षात अवतार आहे. विष्णू किंवा श्रीकृष्ण हे भक्तांच्या हाकेला प्रतिसाद देणारे देव आहेत. ते त्यांच्या परब्रह्म रूपातून साकार होऊन भक्तांसाठी ‘दृश्य’ होतात.

“जयाची शोभा रूपा आली” — निर्गुणातील सौंदर्य सगुणतेत प्रकटले

गूढार्थ :
“शोभा रूपा आली” म्हणजे जे सौंदर्य, जे तेज, जे आत्मलालित्य निर्गुण अवस्थेत लपलेले होते — ते आता भक्तांच्या अनुभवासाठी दृश्यमान झाले आहे.

संत ज्ञानेश्वर यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते ब्रह्मज्ञान आणि भक्ती यांचा सुरेख संगम घडवतात. ते सांगतात की निर्गुण ब्रह्म हे जरी निराकार, निर्विशेष असले, तरी भक्तांच्या प्रेमाने त्याचेही “रूप” होते. भक्ती ही अशी एक शक्ती आहे की ती निर्गुणालाही सगुण बनवते. ज्याच्या अस्तित्वाची शोभा कल्पनेपलीकडची आहे, तीच शोभा भक्तांसाठी आकाशातून उतरून त्यांच्या हृदयात साकार होते. हे रूप म्हणजे भक्तांसाठी प्रेमाचा साक्षात उत्तर आहे.

उदाहरणार्थ, संत तुकाराम म्हणतात –
“पांडुरंग दयाळु, भक्तांसाठी साजरा” – म्हणजेच भक्तांच्या साठीच परमेश्वर साजिरा, सजवलेला, सजलेला होतो.

“देखोनि नास्तिकीं नोकिलीं । भक्तवृंदे” — भक्तांचा विजय आणि नास्तिकांचा पराभव
“नोकिलीं” म्हणजे हरले, तोंडघशी पडले. ही ओवी भक्ती आणि नास्तिक्यता यांच्यातील संघर्षाचे चित्रही मांडते. नास्तिक, म्हणजे केवळ देव न मानणारे नव्हे, तर भक्तीला हिणवणारे, आत्मज्ञानाची उपहास करणारे. त्यांनी भक्तवृंदाचा उपहास केला, त्यांना दुर्बळ मानले. पण जेव्हा चतुर्भुज सगुण देव स्वतः प्रकट होतो — तेव्हा त्या नास्तिकांची मस्ती उतरते.

हा पराभव हा बाह्य नाही, तर अंतर्मनाचा आहे.
जेव्हा नास्तिक स्वतःच्या बुद्धीला सर्वोच्च समजतो आणि आत्मा, परमेश्वर, भक्ती या सर्व गोष्टींना काल्पनिक समजतो — तेव्हा त्याच्या अज्ञानाचा गर्व त्याच्या अंधारात झाकलेला असतो. पण जेव्हा सगुण ब्रह्माचा अनुभव प्रत्यक्ष येतो — तेव्हा त्याची बुद्धी शरण जाते.

इथे ‘भक्तवृंद’ म्हणजे कोण?

‘भक्तवृंद’ म्हणजे अशा शुद्ध हृदयाचे लोक, जे तर्क नव्हे, तर प्रेम, निष्ठा, आणि समर्पणातून परमेश्वराशी नाते जोडतात. ते ज्ञान, भक्ती आणि भावनाशुद्धीचा संगम असलेले लोक आहेत.

अद्वैत आणि भक्ती यांचा सुंदर संगम
ही ओवी केवळ सगुण-निर्गुण ह्या तत्वांची चर्चा नाही करत, तर ती त्यांच्या परस्पर संबंधांवर प्रकाश टाकते. ज्ञानेश्वर सांगतात की परमेश्वर हा निर्गुण आहे, पण त्याला सगुण करणारं माध्यम म्हणजे भक्ती!

भक्ती ही माया नव्हे, भ्रम नव्हे, तर ती ब्रह्माच्या सगुण प्रकटतेची प्रेरणा आहे.
ब्रह्म हे असतेच, पण भक्तीमुळे ते “दिसते”.
हे अद्वैताचे उत्कट रसग्रहण भक्तीसोबत असले की, अनुभव पूर्ण होतो.

“चतुर्भुज” ही प्रतीकात्मक मूर्ती – भक्तीतील सर्जन
‘चतुर्भुज’ ही मूर्ती केवळ विष्णूची नाही. तिच्या चार हातात संपूर्ण भक्तीमार्गाचे तत्त्व आहे.
शंख — नादब्रह्माचा प्रतीक
चक्र — कर्म, वेळ, आणि धर्माचं संरक्षण
गदा — अधर्म, अज्ञान, व आसुरी वृत्तींचा नाश करणारी शक्ती
पद्म — निर्मळता, सात्त्विकता, अनासक्ती आणि सौंदर्य
ही सारी चिन्हे केवळ बाह्य पूजा नव्हे, तर अंतरंग साधनेतील घटक आहेत.

नास्तिक विचार आणि अध्यात्मिक अहंकार
‘नास्तिक’ हा शब्द या ओवीत गूढ अर्थ घेऊन आलेला आहे. इथे नास्तिक म्हणजे केवळ देव न मानणारा नव्हे, तर जो स्वतःच्या बुध्दीला सर्वोच्च मानतो आणि इतरांना अज्ञानी समजतो.

ज्ञानेश्वरांना अशा नास्तिकांचा विरोध होता, ज्यांनी आत्मज्ञानाच्या, भक्तीच्या आणि गुरूकृपेच्या मार्गाचा उपहास केला. हे ‘नास्तिक’ म्हणून कधी पंडित होते, कधी अहंकारी तत्त्वज्ञ. पण त्यांच्यात अनुभव नव्हता. ज्ञान नव्हतं, केवळ गर्व होता.

भक्तांना त्यांचं हसणं सहन करावं लागायचं. पण भक्तीचं सामर्थ्य असं आहे की, एकदा जेव्हा ‘चतुर्भुज’ साकार होतो, तेव्हा हे सर्व ‘तत्त्वज्ञ’ तोंडावर आपटतात. त्यांच्या संकल्पना मोडतात, आणि ‘भक्तवृंद’ विजयी होतात.

मूर्ती ही भक्ताच्या मनाची प्रतिक्रिया
संत म्हणतात, “जे जे भेटे भक्तासी, ते ते स्वरूप होई माझे।”
परमेश्वर कोणतंही एक रूप घेऊन येत नाही, तो भक्ताच्या भावनेनुसार रूप धारण करतो. चतुर्भुज मूर्ती हे भक्ताच्या अंतःकरणाचं प्रतिंबिंब आहे. ज्याचं हृदय निर्मळ, प्रेममय आणि विश्वासाने भरलेलं आहे — त्याच्या मनात परमेश्वराचे सगुण रूप ‘कोंभते’. ही मूर्ती साकारते भक्ताच्या अंतर्मनात, ती केवळ मंदिरातील पाषाणात नसते.

भक्तीचा परिपाक : परमेश्वराचा अवतार
ही ओवी एक गहन तत्त्व सांगते — भक्ती ही केवळ भजने, पूजाच नव्हे, तर ती एक अशी शक्ती आहे की ती निर्गुणाला मूर्त बनवते. ती शक्ती आहे की ती नास्तिक विचारांची पडझड करते. भक्ती म्हणजे केवळ भावनाशीलतेचा मार्ग नव्हे, तर ती आत्मानुभवासाठीची ताकद आहे. भक्तांचं प्रेम, त्यांची निष्ठा, त्यांच्या अश्रूंमध्ये अशी उष्णता असते की, निर्गुण परमेश्वराला त्यातून उगम घ्यावा लागतो. म्हणून “कोंभेली” हा शब्द केवळ प्रकटतेचा नाही, तर भक्तीच्या अंकुराचा आहे.

या एका ओवीतून ज्ञानदेवांनी भक्तीच्या शक्तीला, तिच्या सत्यतेला, आणि तिच्या दिव्य परिणामांना मूर्त रूप दिलं आहे. ही ओवी सगुण-निर्गुण संकल्पनेच्या पलीकडे जाते. ती भक्तीचा विजय दर्शवते. ती नास्तिक अहंकाराचा पराभव सांगते. ती भक्ताच्या मनातून साकार होणाऱ्या देवतेचं दर्शन घडवते.