आत्मज्ञान म्हणजे स्वतःचा झालेला नवा जन्म Self-Knowledge Means a New Birth of the Self | Dnyaneshwari

माणसाचा जन्म एकदा देहाचा होतो; पण स्वतःची खरी ओळख पटते, तो त्याचा खरा जन्म असतो. अज्ञानाच्या अंधारातून आत्मज्ञानाच्या प्रकाशाकडे जाताना माणसाला आपल्या जीवनाचा अर्थ नव्याने उमगतो. ज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायातील या ओवीत अर्जुनाला आलेली हीच अंतःकरणाची अनुभूती माऊलींनी शब्दबद्ध केली आहे. श्रीकृष्णाच्या मुखातून प्रकटणारे आत्मतत्त्व ऐकताना अर्जुनाला जाणवते की, आजवर जगत होतो ते केवळ जीवन होते; पण आज स्वतःला ओळखल्यामुळे जीवन प्रथमच आपल्या हाती आले आहे. आत्मज्ञान म्हणजे जगापासून दूर जाणे नव्हे, तर त्याच जगाकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याचा मिळालेला हा नवा जन्म आहे.

राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल – ९०११०८७४०६

जी जन्मलेपण आपुले । हें आजि मियां डोळां देखिलें ।
जीवित हाता चढलें । मज आवडतसें ।। १४६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – महाराज, मी आपल्या जन्म हा आज डोळ्यांनी पाहिला. आत्मज्ञान होणे हा नवा जन्म आहे व तो माझा आज झाला. त्यामुळे माझें जीवित माझ्या हातीं आलें, असे मला वाटतें.

ज्ञानेश्वरीच्या दहाव्या अध्यायातील ही ओवी अर्जुनाच्या अंतःकरणातील एका विलक्षण अनुभूतीचा क्षण उलगडून दाखवते. श्रीकृष्णाचे स्वरूप, त्याची विभूती आणि त्यामागील व्यापक चैतन्य यांचे वर्णन ऐकताना अर्जुनाच्या अंतर्मनात जणू काही पडदा दूर होतो. आतापर्यंत केवळ ऐकलेले सत्य आता त्याला प्रत्यक्ष अनुभवाच्या रूपाने जाणवू लागते. म्हणूनच तो म्हणतो—“जी जन्मलेपण आपुले । हें आजि मियां डोळां देखिलें ।” माझा जन्म आज झाला आहे आणि तो जन्म मी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिला आहे. हा देह जन्माला आला तो एक जन्म; पण स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख झाली, तो त्याहून मोठा जन्म. या दोन्ही जन्मांमध्ये आकाश-पाताळाएवढा फरक आहे.

माणसाचा देह जन्माला येतो तेव्हा त्याला जग मिळते; परंतु आत्मज्ञानाचा जन्म होतो तेव्हा माणसाला स्वतःचे खरे अस्तित्व सापडते. पहिल्या जन्मात आपण आई-वडिलांकडून शरीर घेतो, नाव घेतो, नातेसंबंध घेतो, समाज घेतो आणि हळूहळू “मी कोण?” याची एक बाह्य ओळख तयार करतो. मी अमुक व्यक्तीचा मुलगा, अमुक गावचा, अमुक व्यवसाय करणारा, अमुक नात्यांचा असा परिचय आपण स्वतःला देत राहतो. पण या सगळ्या ओळखींच्या पलीकडे जो “मी” आहे, त्याची ओळख मात्र सहज होत नाही. ज्ञानेश्वर माऊली अर्जुनाच्या मुखातून याच आतल्या जागृतीचा अनुभव व्यक्त करतात.

आपण दिवसभर “मी” हा शब्द किती सहजपणे वापरतो. माझे घर, माझे कुटुंब, माझे धन, माझे यश, माझे दुःख, माझे शरीर, माझे विचार. पण या “माझे” म्हणणाऱ्या व्यक्तीचा शोध आपण कधी घेतो का? शरीर माझे आहे असे आपण म्हणतो, म्हणजे शरीरापेक्षा वेगळा असा “मी” कुठेतरी आहे. विचार माझे आहेत असे आपण म्हणतो, म्हणजे विचारांकडे पाहणारा कुणीतरी आहे. सुख-दुःख माझे आहे असे आपण म्हणतो, म्हणजे सुख-दुःखाचा साक्षी असलेले चैतन्य आपल्यात आहे. या साक्षीस्वरूपाची जाणीव होणे म्हणजे आत्मज्ञानाचा आरंभ.

अर्जुनाच्या बाबतीतही असेच घडते. श्रीकृष्ण त्याला केवळ धर्म सांगत नाहीत, कर्म सांगत नाहीत, भक्ती सांगत नाहीत; ते अर्जुनाला त्याच्या स्वतःच्या अस्तित्वाच्या मुळाशी घेऊन जातात. भगवंताच्या विभूतींचे वर्णन ऐकता ऐकता अर्जुनाची दृष्टी बाहेरच्या जगाकडून आतल्या चैतन्याकडे वळते. विश्वामध्ये जे जे श्रेष्ठ, सुंदर, तेजस्वी आणि सामर्थ्यवान आहे, त्यामध्ये भगवंताचे अस्तित्व आहे, ही जाणीव त्याच्या मनात दृढ होत जाते. आणि त्या जाणिवेतूनच त्याला स्वतःचा नवा जन्म जाणवतो.

“जीवित हाता चढलें । मज आवडतसें ।” या चरणात तर माऊलींनी अत्यंत सुंदर अनुभूती पकडली आहे. आत्मज्ञान झाले म्हणजे जीवन संपत नाही; उलट जीवन पहिल्यांदाच आपल्या हाती येते. अज्ञानाच्या अवस्थेत माणूस जीवन जगतो, पण अनेकदा जीवन त्याला जगवत असते. परिस्थिती बदलली की मन बदलते, लोकांनी कौतुक केले की आनंद होतो, टीका केली की दुःख होते, लाभ झाला की समाधान आणि नुकसान झाले की अस्वस्थता. बाहेरच्या घटनांच्या हातात आपल्या मनाचा ताबा असतो. त्यामुळे जीवन असूनही जीवनावर आपले प्रभुत्व नसते.

परंतु आत्मज्ञानाची पहाट झाली की माणूस परिस्थितीचा गुलाम राहत नाही. सुख आले तरी तो त्यात वाहून जात नाही आणि दुःख आले तरी त्यात बुडून जात नाही. कारण त्याला आपल्या अस्तित्वाचा आधार बाहेर नसून आत आहे, हे कळते. म्हणून अर्जुन म्हणतो, “जीवित हाता चढलें.” माझे जीवन आता माझ्या हाती आले. हा अहंकाराचा विजय नाही; उलट अहंकाराच्या पकडीतून मुक्त होण्याचा हा क्षण आहे.

जीवन आपल्या हाती येणे म्हणजे जग आपल्या इच्छेप्रमाणे चालू लागणे नव्हे. प्रत्येक घटना आपल्या मनासारखी घडावी, प्रत्येक माणसाने आपल्या अपेक्षेप्रमाणे वागावे आणि संकटांनी आपल्या दारात येऊ नये, अशी परिस्थिती निर्माण होणे म्हणजे आत्मज्ञान नाही. जीवन आपल्या हाती येणे म्हणजे घटना बदलण्यापेक्षा घटनांकडे पाहणारी आपली दृष्टी बदलणे. बाहेर वादळ असले तरी आत शांत राहण्याची शक्ती निर्माण होणे. परिस्थितीवर नियंत्रण नसले तरी आपल्या प्रतिक्रियेवर नियंत्रण येणे. हेच आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य आहे.

म्हणूनच “नवा जन्म” ही कल्पना अत्यंत गहन आहे. लहान मूल जन्माला येते तेव्हा त्याला जगाची ओळख नसते. तसेच आत्मज्ञान प्राप्त झालेला साधक जणू पुन्हा जन्माला येतो—पण यावेळी अज्ञानातून ज्ञानाकडे. पहिल्या जन्मात तो जगाला “मी” आणि “माझे” या चष्म्यातून पाहतो; दुसऱ्या जन्मात त्याला सर्वत्र एकाच चैतन्याचा प्रकाश दिसू लागतो. पहिल्या जन्मात तो स्वतःला देह मानतो; दुसऱ्या जन्मात तो देहात वसणाऱ्या आत्मचैतन्याची अनुभूती घेतो.

वारकरी संतपरंपरेतही या अंतर्बदलाला फार मोठे महत्त्व आहे. देव बाहेर कुठेतरी दूर आहे आणि आपण त्याला शोधत फिरायचे, या कल्पनेपासून भक्तीची सुरुवात होऊ शकते; पण शेवटी भक्ताला जाणवते की ज्याचा शोध घेत होतो, तो आपल्या अंतःकरणातच आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “देह देवाचे मंदिर” आणि संत ज्ञानेश्वर तर संपूर्ण विश्वालाच चैतन्यमय भगवंताचे रूप मानतात. त्यामुळे आत्मज्ञान म्हणजे जग सोडून जाणे नाही. उलट जगाकडे नव्या डोळ्यांनी पाहणे होय.

अर्जुनाला “आज माझा जन्म मी डोळ्यांनी पाहिला” असे का वाटते, यामागे गुरुकृपेचे महत्त्वही आहे. मनुष्याला स्वतःची सावली स्वतःहून पाहता येत नाही, तसेच स्वतःच्या अज्ञानाची मर्यादा स्वतःला पूर्णपणे कळणे कठीण असते. सद्गुरू ज्ञानाचा दीप देतात. ते आपल्या हातात बाहेरचा प्रकाश देत नाहीत; ते आपल्यामधीलच प्रकाशाची जाणीव करून देतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला हेच करून देत आहेत. ते अर्जुनाच्या डोळ्यांवर असलेले अज्ञानाचे आवरण दूर करतात. आणि जेव्हा दृष्टी स्वच्छ होते, तेव्हा अर्जुनाला आपलाच नवा जन्म दिसतो.

आपल्या आयुष्यातही असे क्षण येतात. एखादे वाक्य मनाला भिडते, एखादी संतवाणी अंतःकरणाला स्पर्श करते, एखाद्या सद्गुरूंच्या कृपादृष्टीने जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो किंवा एखाद्या प्रसंगातून अचानक एखादे मोठे सत्य जाणवते. त्या क्षणी बाहेर काहीच बदललेले नसते; पण आतला माणूस बदललेला असतो. घर तेच असते, माणसे तीच असतात, काम तेच असते, शरीर तेच असते; पण पाहणारे डोळे बदललेले असतात. हाच आत्मिक जन्म असतो.

आत्मज्ञानाचा अर्थ सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे मिळणे असा नाही. उलट “मी कोण?” हा मूलभूत प्रश्न अधिक खोल होतो. मात्र या प्रश्नामुळे निर्माण होणारी अस्वस्थता हळूहळू शोधामध्ये रूपांतरित होते. “माझे दुःख का आहे?”, “मला इतक्या अपेक्षा का आहेत?”, “मला मान-सन्मानाची गरज का वाटते?”, “मृत्यूची भीती का वाटते?”, “मी नेमका कोण?”—या प्रश्नांकडे पाहण्याची ताकद आत्मज्ञान देते. आणि एक दिवस साधकाला जाणवते की ज्याला आपण बाहेर शोधत होतो, त्याचा प्रकाश आतच होता.

“जीवित हाता चढलें” या शब्दांचा आणखी एक अर्थ असा की आत्मज्ञानानंतर जीवन अधिक सजग होते. प्रत्येक क्षणाची किंमत कळते. राग आला तरी आपण राग नसतो, दुःख आले तरी आपण दुःख नसतो, शरीर थकले तरी आपल्या आतले चैतन्य थकत नाही, परिस्थिती प्रतिकूल झाली तरी अस्तित्वाची मूळ शांतता नष्ट होत नाही. ही जाणीव मनाला एक विलक्षण स्थैर्य देते.

माऊलींच्या या ओवीत म्हणून केवळ अर्जुनाचा अनुभव नाही; प्रत्येक साधकासाठी एक निमंत्रण आहे. देहाचा जन्म आपल्याला मिळाला आहे, पण आत्मजन्म घडवायचा आहे. बाहेरचे जग पाहण्यासाठी डोळे उघडले आहेत; आता स्वतःला पाहण्यासाठी अंतर्मनाची दृष्टी उघडायची आहे. आपण किती जगलो यापेक्षा आपण स्वतःला किती ओळखले, हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे.

जन्माला येणे आपल्या हातात नसते; पण आत्मजागृतीच्या दिशेने चालणे आपल्या हातात असते. जीवनात किती संपत्ती मिळाली, किती मान मिळाला, किती यश मिळाले, यापेक्षा शेवटी “मी कोण आहे?” याचे भान किती आले, हेच खरे धन आहे. म्हणून अर्जुनाला झालेला हा आनंद केवळ ज्ञान मिळाल्याचा आनंद नाही; तो स्वतःला नव्याने सापडल्याचा आनंद आहे.

“जी जन्मलेपण आपुले । हें आजि मियां डोळां देखिलें” — हा क्षण म्हणजे अज्ञानाच्या रात्रीतून आत्मज्ञानाच्या पहाटेचा क्षण. आणि “जीवित हाता चढलें” म्हणजे आता जीवन बाहेरच्या परिस्थितीच्या हातात नसून चैतन्याच्या प्रकाशात जगण्याची क्षमता प्राप्त झाली. हा आत्मज्ञानाचा जन्म आहे. देहाने आपण एकदा जन्मतो; पण जेव्हा आत्मस्वरूपाची ओळख होते, तेव्हा आपण खऱ्या अर्थाने जगायला जन्मतो. हाच ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीचा अंतःकरणाला स्पर्श करणारा संदेश आहे.