देव शोधण्यासाठी मंदिरातच का जावे? ज्ञानेश्वर माऊलींना काय वाटते ?

जे जे भेटे भूत । ते ते मानिजे भगवंत ।
हा भक्तियोगु निश्चित । जाण माझा ।। ११८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – जो जो प्राणी दिसेल, तो तो प्रत्यक्ष परमात्मा आहे असे समजावे. हा माझा भक्तियोग आहे असे निश्चित समज.

ज्ञानदेव माऊलींच्या या चार चरणांत भक्तीचा संपूर्ण अर्थ सामावलेला आहे.भक्ती म्हणजे केवळ देवासमोर हात जोडणे,पूजा करणे,मंदिरात जाणे, नामस्मरण करणे किंवा एखाद्या विशिष्ट मूर्तीमध्ये परमात्म्याचे दर्शन घेणे एवढीच मर्यादित गोष्ट नाही.खरी भक्ती म्हणजे आपल्या दृष्टीत परिवर्तन होणे. ज्या क्षणी आपल्याला जगातील प्रत्येक जीवामध्ये भगवंताचे अस्तित्व जाणवू लागते, त्या क्षणी भक्ती बाह्य आचारातून अंतःकरणातील अनुभूती बनते.

“जे जे भेटे भूत” म्हणजे आपल्या जीवनाच्या वाटेवर जो जो जीव भेटतो, त्याच्याकडे केवळ त्याच्या बाह्य रूपाने पाहू नये. तो मनुष्य असो, पशू असो, पक्षी असो, गरीब असो, श्रीमंत असो, आपल्याला आवडणारा असो किंवा आपल्याला त्रास देणारा असो—त्याच्या अस्तित्वामागे एकच चैतन्य आहे, हे ओळखावे. “ते ते मानिजे भगवंत” म्हणजे त्या प्रत्येकामध्ये परमात्म्याचे दर्शन घ्यावे.

ही दृष्टी स्वीकारणे सोपे वाटते; पण प्रत्यक्ष जीवनात ती जगणे अत्यंत कठीण आहे. कारण आपली दृष्टी वस्तू, व्यक्ती आणि परिस्थिती यांच्यामधील भेदांमध्ये अडकलेली असते. कोण आपला, कोण परका, कोण चांगला, कोण वाईट, कोण श्रीमंत, कोण गरीब, कोण विद्वान, कोण अडाणी, कोण प्रतिष्ठित आणि कोण सामान्य—अशा असंख्य चौकटी आपण मनात तयार केलेल्या असतात. त्या चौकटींमधूनच आपण जगाकडे पाहत असतो. ज्ञानदेव मात्र या सर्व भेदांच्या पलीकडे जाण्यास सांगतात.

जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली की जग बदलते. एखाद्या व्यक्तीमध्ये आपल्याला दोषच दिसत असतील तर त्या व्यक्तीशी आपले नाते तणावाचे राहील. परंतु त्याच व्यक्तीमध्येही परमात्मचैतन्य आहे, असा भाव मनात जागा झाला तर आपली प्रतिक्रिया बदलते. त्याच्या चुकीला समर्थन देण्याची गरज नाही; पण त्या व्यक्तीच्या अस्तित्वाचा तिरस्कार करण्याचीही गरज राहत नाही. कर्माचा विरोध करता येतो, पण जीवाचा द्वेष न करता. हीच या ओवीची सूक्ष्म शिकवण आहे.

परमात्मा एका मंदिरात बंदिस्त नाही, एका मूर्तीत मर्यादित नाही आणि एका विशिष्ट स्थळीच उपलब्ध नाही. तो जीवनाच्या प्रत्येक स्पंदनामध्ये आहे. आपण श्वास घेतो, त्यात चैतन्य आहे. पक्षी आकाशात उडतो, त्याच्या जीवनामध्ये तेच चैतन्य आहे. झाडाला पालवी फुटते, फुल उमलते, नदी वाहते, सूर्य उगवतो—या सर्वांच्या मागे एक अदृश्य शक्ती कार्यरत आहे. विज्ञानाच्या भाषेत आपण या घटनांचे वेगवेगळे नियम सांगू शकतो; परंतु अध्यात्म त्या सर्वांच्या मुळाशी असलेल्या एकत्वाचा शोध घेते.

म्हणूनच ज्ञानदेवांची भक्ती ही केवळ भावनेची भक्ती नाही; ती अद्वैताची अनुभूती देणारी भक्ती आहे. “मी” आणि “तो” यांच्यातील अंतर कमी होत जाते. देव शोधण्यासाठी दूर जाण्याची आवश्यकता उरत नाही. ज्याला आपण भेटतो, त्याच्यामध्ये देवाचा अंश पाहण्याची दृष्टी विकसित होते.

आपण एखाद्या मंदिरात जातो. देवाच्या मूर्तीसमोर उभे राहतो. हात जोडतो. डोळे मिटतो. मन शांत करण्याचा प्रयत्न करतो. ही भक्तीची सुंदर सुरुवात आहे. पण मंदिराबाहेर पडल्यावर रस्त्यावरच्या माणसाकडे तुच्छतेने पाहिले, एखाद्या भिकाऱ्याला अपमानित केले, एखाद्या प्राण्याला विनाकारण त्रास दिला, आपल्या स्वार्थासाठी दुसऱ्याची फसवणूक केली, तर मंदिरातील आपली भक्ती अजून जीवनात उतरलेली नाही, असे ज्ञानदेव सूचित करतात.

कारण देवाच्या मूर्तीसमोर नमस्कार करणे सोपे आहे; पण देव माणसाच्या रूपाने समोर उभा राहिला तर त्याला नम्रतेने सामोरे जाणे ही खरी परीक्षा आहे.
कधी कधी आपल्या जीवनात आपल्याला आवडत नसलेली माणसे भेटतात. त्यांचे स्वभाव आपल्याला पटत नाहीत. त्यांची मते आपल्या मतांपेक्षा वेगळी असतात. काही जण आपल्यावर अन्यायही करतात. अशा वेळी “हा देखील भगवंत आहे” असा भाव ठेवणे म्हणजे अन्याय सहन करणे नव्हे. उलट, त्याच्यामध्ये असलेल्या चैतन्याचा आदर ठेवून त्याच्या चुकीच्या कृतीला योग्य मार्गाने विरोध करणे, ही अधिक प्रगल्भ दृष्टी आहे.

ज्ञानदेवांचा संदेश असा नाही की प्रत्येक कृतीला पवित्र मानावे. संदेश असा आहे की प्रत्येक जीवाच्या अस्तित्वामागील चैतन्याला पवित्र मानावे. व्यक्ती आणि तिची कृती यांच्यातील हा फरक समजला की भक्ती अधिक परिपक्व होते. ही ओवी आपल्या अहंकारालाही मोठे आव्हान देते. “मी” हा भाव जितका प्रबळ, तितका “दुसरा” हा भावही प्रबळ. माझे सुख, माझे दुःख, माझे यश, माझे अपयश, माझे कुटुंब, माझी संपत्ती, माझी प्रतिष्ठा—या “माझेपणाच्या” भोवऱ्यात माणूस अडकतो. भक्ती त्या भोवऱ्यातून बाहेर काढते. “माझ्यामध्ये जे चैतन्य आहे, तेच दुसऱ्यामध्येही आहे,” ही जाणीव झाली की अहंकाराची धार बोथट होऊ लागते.याच ठिकाणी करुणा जन्म घेते.

समोरच्या व्यक्तीचे दुःख आपल्याला जाणवू लागते. भुकेल्या माणसाला अन्न देताना आपण त्याच्यावर उपकार करत नाही, तर भगवंताची सेवा करीत आहोत, असा भाव निर्माण होतो. तहानलेल्या जीवाला पाणी देणे, जखमी प्राण्याची सेवा करणे, दुःखी माणसाचे दोन शब्द ऐकून घेणे, निराश व्यक्तीला धीर देणे—या सर्व गोष्टी मग भक्तीचेच रूप बनतात.

म्हणून संतपरंपरेतील भक्ती ही जीवनापासून पळून जाणारी भक्ती नाही. ती जीवनाच्या मध्यभागी उभी राहून जीवनातील प्रत्येक नात्यामध्ये परमात्म्याचे दर्शन घेण्याची साधना आहे.आपण अनेकदा देवाकडे काहीतरी मागण्यासाठी जातो. संकट आले की देव आठवतो. इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून प्रार्थना करतो. दुःख कमी व्हावे म्हणून देवाला साकडे घालतो. ही भक्तीची प्राथमिक अवस्था आहे. पण भक्ती जसजशी परिपक्व होते, तसतशी मागण्यांची जागा कृतज्ञता घेते. “देवा, मला हे दे” याऐवजी “देवा, जे काही दिलेस त्यात तुझे दर्शन होऊ दे” अशी प्रार्थना मनात निर्माण होते. हीच दृष्टी माणसाला अंतर्बाह्य बदलते.

ज्याला सर्वत्र भगवंत दिसतो, त्याच्यासाठी जगातील कोणतीही व्यक्ती पूर्णपणे परकी राहत नाही. द्वेष कमी होतो, मत्सर कमी होतो, क्रोधाची तीव्रता कमी होते. कारण ज्याच्यावर आपण रागावतो, त्याच्यामध्येही तेच चैतन्य आहे, याची आठवण मनाला थांबवते. हळूहळू मन प्रतिक्रियात्मक राहात नाही; ते साक्षीभावाकडे जाऊ लागते.

“हा भक्तियोगु निश्चित” असे माऊली म्हणतात, याचा अर्थ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ही केवळ भक्तीची एक कल्पना नाही. हीच खरी भक्तीची दिशा आहे, असे ज्ञानदेव ठामपणे सांगतात. देवाची उपासना करताना मनात देव आणि जग यांच्यात भिंत उभी राहिली, तर भक्ती अपूर्ण राहते. देवाला मंदिरात पाहिले आणि मंदिराबाहेर विसरले, तर त्या दर्शनाचा विस्तार झाला नाही. पण मंदिरातील देवाचेच चैतन्य प्रत्येक जीवात पाहता आले, तर उपासना अखंड बनते.

मग जीवनातील प्रत्येक भेट एक प्रकारची पूजा होते. प्रत्येक माणूस एक ग्रंथ बनतो. प्रत्येक घटना एक शिकवण बनते. प्रत्येक नाते साधनेचे क्षेत्र बनते. आणि प्रत्येक क्षण परमात्म्याच्या स्मरणाचा क्षण होतो.ही अवस्था आली की भक्ताला देव शोधण्यासाठी एखाद्या विशिष्ट वेळेची गरज उरत नाही. त्याची सकाळ देवाची असते, काम देवाचे असते, नाती देवाची असतात, सेवा देवाची असते आणि विश्रांतीही देवाच्या स्मरणात होते. त्याच्या जीवनातील प्रत्येक कृतीला एक अंतःप्रवाह मिळतो.

ज्ञानदेवांची ही दृष्टी आजच्या काळात तर अधिक आवश्यक आहे. बाह्य जगात विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संपत्तीची प्रचंड वाढ झाली असली तरी माणसामाणसांमधील दुरावा अनेकदा वाढताना दिसतो. विचारांचे मतभेद वैरात बदलतात. धर्म, जात, भाषा, आर्थिक स्तर, राजकीय मत, सामाजिक प्रतिष्ठा यांवरून माणसे एकमेकांपासून दूर जातात.अशा काळात “जे जे भेटे भूत, ते ते मानिजे भगवंत” ही ओवी आपल्याला माणुसकीच्या मूळ तत्त्वाकडे परत घेऊन जाते.

आपण जग बदलण्याची भाषा करतो; परंतु ज्ञानदेव आपल्याला प्रथम दृष्टी बदलण्यास सांगतात.जगातील प्रत्येक जीवाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली तर आपल्या कृती बदलतील. कृती बदलल्या की नाती बदलतील. नाती बदलली की समाजाचे स्वरूपही बदलू शकते.या ओवीचा सर्वात सुंदर परिणाम असा की ती भक्तीला अत्यंत साधी आणि अत्यंत व्यापक बनवते. त्यासाठी मोठे विधी आवश्यक नाहीत. फक्त पाहण्याची दृष्टी बदलायची आहे. समोरचा जीव पाहताना मनात एक क्षण विचार करायचा—“याच्यामध्येही तेच चैतन्य आहे जे माझ्यामध्ये आहे.” हा एक विचार मनात खोलवर रुजला, तर भक्ती हळूहळू अनुभव बनते.

शेवटी, “जे जे भेटे भूत, ते ते मानिजे भगवंत” ही ओवी आपल्याला देव कुठे शोधायचा याचे उत्तर देते. देव दूरच्या आकाशात नाही, तो केवळ मंदिराच्या गाभाऱ्यात नाही. तो जीवनाच्या प्रत्येक रूपामध्ये आहे. म्हणूनच दुसऱ्याच्या डोळ्यांतील अश्रू पुसताना, भुकेल्याला अन्न देताना, निसर्गाचे रक्षण करताना, प्राणिमात्रांशी करुणेने वागताना आणि अगदी आपल्याशी कठोर वागणाऱ्या व्यक्तीकडेही द्वेषाऐवजी विवेकाने पाहताना भक्ती प्रत्यक्ष जगली जाते.

देवाचे दर्शन डोळ्यांनी घेण्यापेक्षा दृष्टी देवमय होणे अधिक महत्त्वाचे आहे. जेव्हा ही दृष्टी प्राप्त होते, तेव्हा जगातील प्रत्येक भेट भगवंताची भेट वाटते, प्रत्येक जीव परमात्म्याचे रूप वाटतो आणि संपूर्ण विश्वच एका अखंड चैतन्याचे मंदिर बनते.म्हणून माऊलींचे हे चार चरण जणू साधकाला सांगतात—देवाला शोधण्यासाठी बाहेर धावू नकोस; तुझ्या भेटीतील प्रत्येक जीवामध्ये त्याला ओळख. ही ओळख बुद्धीची कल्पना न राहता हृदयाची अनुभूती झाली, की तेथेच भक्तियोग पूर्णत्वाला जातो.