एकांतातील ज्ञानाची त्रिजगतातील गर्जना

पैं गुरुशिष्यांचां एकांती । जें अक्षरा एकाची वदंती ।
ते मेघाचियापरी त्रिजगतीं । गर्जती सैंघ ।। १२६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – गुरू व शिष्य, हे उपदेशाकरितां एकांत स्थली जाऊन तेथें ज्या एक अक्षराचा ( ॐकार संज्ञक ब्रह्माचा ) उपदेश करतात, तोच उपदेश, ते महात्मे मेघांच्या गडगडाटाप्रमाणें तिन्हीं लोकांमध्यें जिकडे तिकडे गर्जना करून सांगतात.

ही ओवी गुरुशिष्यांच्या पवित्र नात्याचे आणि आत्मज्ञानाच्या वैश्विक स्वरूपाचे अत्यंत सुंदर दर्शन घडवते.गुरू आणि शिष्य जेव्हा एकांतात बसतात, तेव्हा त्यांच्या संवादाचा विषय केवळ बाह्य जगातील व्यवहार नसतो. त्या संवादात जीवनाचे अंतिम सत्य शोधण्याची तळमळ असते. गुरूच्या मुखातून निघणारे एक अक्षर, म्हणजेच प्रणवस्वरूप ॐकार, हा केवळ उच्चार नसून संपूर्ण ब्रह्मतत्त्वाचा संकेत आहे. त्या एका अक्षरात सृष्टीचे आदिम स्पंदन, तिचे अस्तित्व आणि तिचे अंतिम सत्य सामावलेले आहे. म्हणूनच ज्ञानदेव म्हणतात की, गुरूशिष्यांच्या एकांतातील ही वदंती पुढे मेघांच्या गर्जनेप्रमाणे तिन्ही लोकांत घुमते.

या ओवीतील ‘एकांती’ हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. एकांत म्हणजे केवळ माणसांपासून दूर जाणे नव्हे. बाहेरची गर्दी सोडून मनाच्या गर्दीत राहिलो, तर तो एकांत होत नाही. खरा एकांत म्हणजे मनातील असंख्य विचार, अपेक्षा, अहंकार आणि विषयवासनांचा गोंधळ निवळणे. गुरूच्या सान्निध्यात शिष्य जेव्हा अंतर्मुख होतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध लागतो. बाह्य जगाच्या आवाजापेक्षा अंतःकरणातील शांतता अधिक स्पष्ट ऐकू येऊ लागते. अशा शांत अवस्थेत गुरू जे सांगतात, ते केवळ कानांनी ऐकायचे नसते; ते अंतःकरणाने ग्रहण करायचे असते.

गुरूशिष्यांचा हा एकांत म्हणजे ज्ञानाची गुप्तता नव्हे, तर ज्ञानाच्या अनुभवाची पवित्रता आहे. बीज जमिनीत एकांतात रुजते. त्याच्या रुजण्याचा सोहळा जगाला दिसत नाही; पण त्यातून उगवणारे वृक्ष नंतर सर्वांना सावली देतात. त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचे बीज गुरूच्या उपदेशातून शिष्याच्या अंतःकरणात पडते. त्या बीजाचे चिंतन, मनन आणि अनुभव यांची प्रक्रिया शांतपणे घडते. नंतर त्या अनुभवातून उमटणारे ज्ञान जगासाठी मार्गदर्शक ठरते.

‘जें अक्षरा एकाची वदंती’—या चरणात ज्ञानदेवांनी ‘एक अक्षर’ असे म्हटले आहे. हे एक अक्षर म्हणजे ॐकार. वेद-उपनिषदांच्या परंपरेत ॐकाराला प्रणव, उद्गीथ आणि ब्रह्माचा वाचक असे म्हटले जाते. परंतु ॐकाराचा अर्थ केवळ त्याचा ध्वनी उच्चारणे एवढाच नाही. तो ध्वनी आपल्याला त्या तत्त्वाची आठवण करून देतो, जे सर्व शब्दांच्या पलीकडे आहे. शब्द हे व्यक्त करण्याची साधने आहेत; पण ब्रह्म हे शब्दांनी पूर्णपणे व्यक्त होणारे नाही. म्हणूनच एका अक्षरात अनंताचे संकेत सामावलेले आहेत.

जसे समुद्राचा संपूर्ण विस्तार एका थेंबात दिसत नाही, पण त्या थेंबात समुद्राचेच पाणी असते, तसे ॐकारात ब्रह्माचे संपूर्ण स्वरूप शब्दशः सामावलेले नसले, तरी त्याचा संकेत सामावलेला आहे. हा संकेत शिष्याला बाह्य विश्वापासून अंतर्मुख करून स्वतःच्या आत्मस्वरूपाकडे घेऊन जातो. ॐकाराचा जप करताना मन हळूहळू एका केंद्रावर स्थिर होते. विचारांची धावपळ मंदावते. श्वासाची जाणीव सूक्ष्म होते. आणि साधकाला आपल्या अस्तित्वाच्या मूळ स्वरूपाचा शोध घेण्याची दिशा मिळते.

ज्ञानदेवांच्या दृष्टीने हा उपदेश केवळ एखाद्या मंत्राचा उच्चार नाही. तो ‘तू कोण आहेस?’ या मूलभूत प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याचा मार्ग आहे. देह, मन, बुद्धी, अहंकार आणि इंद्रिये यांच्यापलीकडे जे चैतन्य आहे, त्याचा अनुभव घेण्याची प्रेरणा या उपदेशातून मिळते. गुरू शिष्याला बाहेरच्या जगात नवीन काही दाखवत नाहीत; ते त्याच्या स्वतःच्या अंतःकरणात लपलेले सत्य ओळखायला शिकवतात.

यासाठीच गुरूचे स्थान अद्वितीय आहे. गुरू म्हणजे केवळ माहिती देणारी व्यक्ती नव्हे. माहिती बाहेरून मिळते; पण ज्ञान अंतःकरणात उजाडते. गुरू शिष्याच्या अज्ञानाचा अंधार दूर करून त्याला स्वतःच्या प्रकाशाची ओळख करून देतात. जसे सूर्य उगवला की अंधार नाहीसा होतो, तसे गुरुकृपेने आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडला की भ्रमाचे स्वरूप उलगडू लागते.

शिष्याच्या जीवनात गुरूची आवश्यकता याच कारणामुळे असते. पुस्तकातून आपण अनेक गोष्टी वाचू शकतो. मंत्राचा अर्थ समजून घेऊ शकतो. तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करू शकतो. पण त्या ज्ञानाचा आपल्या जीवनाशी संबंध जोडणे, त्याचा अनुभव घेणे आणि अहंकाराच्या पलीकडे जाणे, यासाठी मार्गदर्शकाची आवश्यकता असते. गुरू शिष्याला केवळ काय वाचावे हे सांगत नाहीत; तर कसे जगावे, कसे पाहावे आणि कसे अंतर्मुख व्हावे हे शिकवतात.

या ओवीतील पुढचा चरण आहे—‘ते मेघाचियापरी त्रिजगतीं । गर्जती सैंघ’. मेघांची गर्जना ही एका ठिकाणी मर्यादित राहत नाही. आकाशात निर्माण झालेला ध्वनी दूरदूरपर्यंत पोहोचतो. त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा उपदेश गुरूशिष्यांच्या एकांतातील संवादापुरता मर्यादित राहत नाही. तो संतांच्या वाणीने, त्यांच्या आचरणाने आणि त्यांच्या साहित्याने समाजाच्या सर्व स्तरांपर्यंत पोहोचतो.

ज्ञानदेवांनी स्वतः ज्ञानेश्वरीच्या रूपाने हेच कार्य केले. संस्कृत भाषेतील गहन तत्त्वज्ञान सामान्य जनांना समजावे म्हणून त्यांनी ते मराठी ओवीबद्ध रूपात मांडले. हा उपदेश केवळ विद्वानांसाठी नव्हता; तो शेतकऱ्यांसाठी, कष्टकऱ्यांसाठी, गृहस्थांसाठी, साधकांसाठी आणि जीवनाचा अर्थ शोधणाऱ्या प्रत्येकासाठी होता. म्हणून ज्ञानेश्वरी ही एका संताची वैयक्तिक अनुभूती न राहता महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक जीवनाचा दीपस्तंभ झाली.

मेघ गर्जतो तेव्हा त्याची गर्जना सर्वांना ऐकू येते. पण त्या गर्जनेचा खरा अर्थ पावसाच्या रूपाने प्रकटतो. त्याचप्रमाणे संतांची वाणी ही केवळ ऐकण्याची गोष्ट नाही; तिचा परिणाम जीवनात दिसला पाहिजे. संतांचे अभंग, ओव्या, कीर्तन आणि प्रवचन हे मनाला स्पर्श करून आचरणात उतरले, तरच त्यांचा खरा लाभ होतो. ज्ञान हे केवळ बोलण्यात राहिले, तर ते शब्दांचे ओझे ठरते. पण ते जीवनात उतरले, तर ते अमृतासारखे होते.

या ओवीत ‘मेघ’ हे रूपक अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. मेघ स्वतःसाठी पाऊस पाडत नाही. तो जलरूपाने जे काही साठवतो, ते पुन्हा पृथ्वीवर बरसवतो. संतांचे जीवनही असेच असते. त्यांनी गुरुकृपेने जे ज्ञान प्राप्त केले, ते स्वतःपुरते राखून ठेवत नाहीत. ते समाजावर प्रेमाने बरसवतात. त्यांचे साहित्य, त्यांची वाणी आणि त्यांचे आचरण हे त्या ज्ञानवर्षावाचे माध्यम बनते.

परंतु मेघाची गर्जना आणि संतांची वाणी यांत एक सूक्ष्म फरक आहे. मेघाची गर्जना कानांना ऐकू येते; संतांची गर्जना अंतःकरणाला जागवते. मेघाची गर्जना बाह्य आकाशात घुमते; संतांची गर्जना अंतर्मनातील अज्ञानाच्या भिंती हलवते. मेघाची गर्जना पावसाची चाहूल देते; संतांची वाणी आत्मज्ञानाच्या वर्षावाची चाहूल देते.

‘त्रिजगतीं’ या शब्दातून ज्ञानदेवांचा व्यापक दृष्टिकोन दिसतो. त्रिजगत म्हणजे केवळ पृथ्वी, आकाश आणि पाताळ अशी भौतिक विभागणी नव्हे. त्याचा अर्थ सर्व स्तरांवर, सर्व दिशांनी, सर्व जीवांच्या अंतःकरणात हा ज्ञानोपदेश घुमत राहतो, असा घेता येतो. आत्मज्ञानाला जात, पंथ, भाषा, प्रदेश किंवा काळ यांची मर्यादा नाही. ज्याच्या अंतःकरणात सत्याची ओढ आहे, त्याच्यासाठी हा उपदेश खुला आहे.

गुरूशिष्यांचा एकांत हा व्यक्तिगत असतो; पण त्यातून प्रकटणारे ज्ञान सार्वत्रिक असते. हीच या ओवीची सर्वांत मोठी शिकवण आहे. साधना ही आतली प्रक्रिया आहे, पण तिचा परिणाम बाहेरच्या जीवनावर झाला पाहिजे. अंतर्मुख होऊन मिळालेले ज्ञान जर व्यवहारात करुणा, समता, संयम आणि प्रेम निर्माण करत नसेल, तर त्या ज्ञानाची पूर्णता अद्याप झालेली नाही.

आजच्या काळात या ओवीचा अर्थ अधिकच महत्त्वाचा वाटतो. आपण माहितीच्या प्रचंड गर्दीत जगत आहोत. मोबाईल, इंटरनेट, सामाजिक माध्यमे आणि सतत येणाऱ्या बातम्यांमुळे बाहेरचा आवाज वाढत चालला आहे. पण या आवाजात स्वतःचा आवाज हरवण्याची शक्यता आहे. अशा वेळी गुरूशिष्यांचा एकांत आपल्याला अंतर्मुख होण्याची आठवण करून देतो. काही क्षण शांत बसणे, श्वासाकडे लक्ष देणे, एखाद्या संतवचनाचे मनन करणे किंवा ॐकाराचा जप करणे—या साध्या कृती मनाला पुन्हा केंद्रित करू शकतात.

पण येथे एक गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. ॐकाराचा जप म्हणजे केवळ ध्वनीची पुनरावृत्ती नव्हे. त्यामागे भाव, श्रद्धा आणि आत्मशोधाची तळमळ असली पाहिजे. जप करताना मन दुसरीकडे भटकत असेल, तर निराश होण्याचे कारण नाही. मनाला पुन्हा पुन्हा त्या ध्वनीकडे आणणे, हीच साधना आहे. हळूहळू जप बाहेरून आत जातो. शब्दाचा ध्वनी शांत होतो आणि त्यामागील शांततेची जाणीव वाढू लागते.

गुरूचा उपदेशही तसाच आहे. तो प्रथम कानावर पडतो, नंतर बुद्धीने समजतो, मग मनात उतरतो आणि शेवटी आचरणात प्रकटतो. या प्रवासात शिष्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. गुरू ज्ञान देऊ शकतात; पण ते स्वीकारण्याची तयारी शिष्याने करावी लागते. गुरू दिशा दाखवू शकतात; पण त्या दिशेने चालणे शिष्याचे काम आहे. गुरू दीप देऊ शकतात; पण त्या प्रकाशात स्वतःचा मार्ग शोधणे शिष्यालाच करावे लागते.

ज्ञानदेवांच्या या ओवीतून आपल्याला हेही समजते की, खरे ज्ञान कधीही संकुचित नसते. ते स्वतःपुरते राखून ठेवण्याची वृत्ती त्यात नसते. जे ज्ञान अंतःकरणाला स्पर्श करते, ते प्रेमाने इतरांपर्यंत पोहोचते. म्हणूनच संतांची वाणी काळाच्या मर्यादा ओलांडते. ज्ञानेश्वरीतील ओव्या शेकडो वर्षांनंतरही आजच्या मनुष्याला प्रश्न विचारतात, त्याला अंतर्मुख करतात आणि जीवनाकडे नव्या दृष्टीने पाहायला शिकवतात.

या ओवीचा अंतिम संदेश असा आहे की, आत्मज्ञानाची सुरुवात एकांतात होते; पण त्याचा प्रकाश संपूर्ण जगाला उजळवतो. गुरूशिष्यांच्या शांत संवादातून जन्मलेले ज्ञान संतांच्या वाणीने समाजात पोहोचते. ते मेघांच्या गर्जनेप्रमाणे सर्वदूर घुमते आणि अंतःकरणातील कोरडेपणावर कृपेचा वर्षाव करते.

आपणही या ओवीचे मनन करताना स्वतःला एक प्रश्न विचारू शकतो—माझ्या जीवनात गुरूच्या एका अक्षराचा, एका सत्यवचनाचा किंवा एका संतविचाराचा किती परिणाम झाला आहे? मी ते केवळ ऐकले आहे की जगण्याचा भाग बनवले आहे? कारण गुरूचा उपदेश कानावर पडणे ही सुरुवात आहे; पण तो अंतःकरणात जागणे, ही खरी साधना आहे.

आणि जेव्हा हे ज्ञान अंतःकरणात जागते, तेव्हा माणूस स्वतःपुरता राहत नाही. त्याच्या वागण्यातून, बोलण्यातून आणि जीवनातून त्या ज्ञानाची गर्जना इतरांपर्यंत पोहोचू लागते. तो स्वतः प्रकाशमान होतो आणि इतरांच्या जीवनातही प्रकाश निर्माण करतो. हीच ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीची अद्भुत अनुभूती आहे.