‘सोहंभाव’ म्हणजे अहंकार नाही, तर आत्मजाणीव

ते उपरतीचां वांवी सेलत । सोहंभावाचेनि थावें पेलत ।
मग निघाले अनकळित । निवृत्तितटीं ।। १०१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – वैराग्यरूपी हातांना पाणी तोडीत व मीच परमात्मा आहे, अशा समजुतीच्या बळानें तोल सांभाळीत कसलाहि अडचणीत न पडतां, निवृत्तिरूपी कांठावर ते बाहेर आले.

या ओवीत ज्ञानदेवांनी भक्ताच्या आध्यात्मिक प्रवासाचा शेवटचा टप्पा किती सुंदर आणि भावपूर्ण रीतीने रेखाटला आहे ! ‘उपरती’, ‘सोहंभाव’ आणि ‘निवृत्तितट’ — ही तीन शब्दे म्हणजे आत्मज्ञानाच्या प्रवासातील तीन अंतिम टप्पे आहेत. या तीन शब्दांतच संपूर्ण साधना, तिचा परिपाक, आणि अंतिम मुक्ती यांचे सार सामावले आहे.

प्रवासाचा अखेरचा टप्पा — ‘उपरतीचां वांवी सेलत’

‘उपरती’ म्हणजे संसारातील विषय, कर्म, आणि देहाभिमान यांपासून हळूहळू उचंबळून वर जाणे. ही केवळ क्रिया थांबविणे नव्हे, तर अंतर्मनातील आसक्तीची मुळे उपटून टाकणे आहे. साधक जेव्हा साधनेच्या मार्गावर असतो तेव्हा त्याला मन, इंद्रिये आणि बुद्धी यांच्या लाटांशी झगडावे लागते. कधी त्याला नामस्मरणात गोडी वाटते, कधी ध्यानात स्थिरता मिळते, पण पुन्हा संसाराचे ओढे त्याला खाली खेचतात. अशा वेळी ‘वैराग्य’ ही शक्ती हातात येते. तीच इथे ‘वांवी’ म्हणजे हात असे म्हटले आहे.

‘वैराग्यरूपी हातांनी पाणी तोडीत’ हा अत्यंत सुंदर रूपक आहे. जसे पोहणारा मनुष्य दोन्ही हातांनी पाणी ढकलत पुढे जातो, तसेच साधक वैराग्यरूपी हातांनी विषयांच्या प्रवाहाला मागे टाकतो.

‘उपरतीचां वांवी सेलत’ — म्हणजे तो विषयसागराच्या प्रवाहावर विरोधात चालत आहे. त्याला विषयांची गोडी उरलेली नाही. संसाराचे आकर्षण आता त्याच्यासाठी निरर्थक झाले आहे. ही ‘उपरती’ म्हणजे कर्मसंकल्पाचा क्षय, इच्छा-आकांक्षांची समाप्ती, आणि ‘मी’पणाचा लोप.

‘सोहंभावाचेनि थावें पेलत’ — आत्मस्मृतीचा आधार

‘सोऽहं’ म्हणजे ‘मी तोच आहे’ — ‘मी ब्रह्म आहे’. ही भावना शब्दांपुरती मर्यादित नाही, ती अनुभूतीत उतरलेली असते. ज्ञानदेव म्हणतात की, साधकाने वैराग्याने विषयांचा प्रवाह तोडला, पण आता तो रिकामा राहिला नाही. त्याच्या अंतःकरणात ‘सोहंभाव’ म्हणजे आत्मसाक्षात्काराचा निश्चय दृढ झाला आहे. जसे नौका प्रवाहाच्या विरोधात गेली तरी तिचा तोल स्थिर असतो, कारण तिच्याकडे दिशा आणि पतवार असते; तसेच साधक ‘सोहंभावा’च्या आधाराने आपला तोल सांभाळतो.

‘थावें पेलत’ म्हणजे तोल राखीत. आत्मज्ञान हेच त्याचे आधार आहे. ‘मी हा देह नाही, मी मन नाही, मी विचार नाही. मी चैतन्य आहे, मीच तो ब्रह्म आहे’ ही भावना त्याच्या प्रत्येक श्वासात व्यापलेली असते. हा टप्पा म्हणजे साधक आणि परमात्मा यांच्यातील द्वैताचा शेवट. अजून थोडा देहभाव शिल्लक असतो, पण तो आता भ्रमासारखा. जसे आरशात आपला चेहरा दिसतो, पण आपण आरशात नाही हे माहीत असते, तसेच साधकाला देहाचे भान असले तरी तो देहात मर्यादित राहत नाही.

‘मग निघाले अनकळित निवृत्तितटीं’ — मुक्तीचा अवर्णनीय क्षण

‘अनकळित’ — म्हणजे कसे झाले ते कळलेच नाही.
‘निवृत्तितटीं’ — म्हणजे निवृत्तीच्या काठावर, म्हणजेच जन्ममरणाच्या चक्राबाहेर.
हा क्षण साधकासाठी अवर्णनीय असतो. जसा समुद्रात वाहणारा प्रवाह अखेरीस सागरात विलीन होतो, तसेच साधकाचे अस्तित्व परमात्म्यात एकरूप होते. ज्ञानदेव म्हणतात की, हे होणे अत्यंत नैसर्गिक असते. कोणताही संघर्ष, कोणताही प्रयत्न, कोणताही ‘मी करतो’पणा उरत नाही. जसा रात्रीचा अंधार सूर्योदयाने नाहीसा होतो, तसा अहंकार आपोआप लय पावतो.

साधकाला हे ‘होणे’ होताना कळत नाही, कारण कळणे हेच द्वैत आहे. जो कळतो तो विषय, जो जाणतो तो ज्ञाता — दोघांमधला फरकच संपतो. म्हणून ज्ञानदेवांनी म्हटलं — ‘अनकळित’. निवृत्तीचा हा किनारा म्हणजे शाश्वत शांती, निरतिशय आनंद, आणि स्वतःच्याच स्वरूपात स्थिरता.

या ओवीतील आध्यात्मिक संकेत

या ओवीत ज्ञानदेवांनी योगमार्गातील ‘लयावस्था’ सूचित केली आहे.
उपरती म्हणजे ‘प्रत्याहार’ — इंद्रियांचे विषयांपासून निवृत्ती.
सोहंभाव म्हणजे ‘ध्यान आणि समाधी’ — आत्मस्मृतीत स्थिती.
निवृत्तितट म्हणजे ‘कैवल्य’ — आत्मस्वरूपातील अखंड विश्रांती.
हे तीन टप्पे क्रमाने अनुभवले जातात. सुरुवातीला साधक विषयसागरात झगडतो, नंतर आत्मभावात स्थिर होतो, आणि शेवटी तो ‘स्व’रूपात विलीन होतो.

जीवनातील अर्थ

या ओवीतला संदेश केवळ संन्याशांसाठी नाही, तर प्रत्येक जीवनव्रतीसाठी आहे. ‘उपरती’ म्हणजे जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे नव्हे, तर त्यांच्या मोहातून सुटका होणे. ‘सोहंभाव’ म्हणजे अहंकार नाही, तर आत्मजाणीव — आपल्यात आणि सर्वात एकच चैतन्य आहे, या अनुभूतीत स्थिर होणे. आणि ‘निवृत्तितट’ म्हणजे जगात राहूनही जगाच्या पलीकडे जाणे. जो व्यक्ती रोजच्या कर्मात शांतपणे, आसक्तिरहितपणे, आपले कार्य करतो, त्याचा प्रत्येक क्षण ‘निवृत्तीचा’ बनतो.

रूपकांचा काव्यात्मक अर्थ

ज्ञानदेवांच्या भाषेत समुद्र, तीर, प्रवाह, नौका, हात, पाणी — ही सर्व प्रतीके अंतर्मनातील प्रवासाची आहेत. ‘सागर’ म्हणजे संसाराचा अखंड प्रवाह, ‘वांवी’ म्हणजे साधकाचे प्रयत्न, ‘थावें’ म्हणजे आत्मस्थैर्य, आणि ‘निवृत्तितट’ म्हणजे मुक्तीचे अंतिम तीर. हा प्रवास बाह्य नाही, तो अंतर्मनात होतो. जसा धावता प्रवाह शेवटी शांत सरोवरात विलीन होतो, तसा साधकाचा प्रवाह परमात्म्यात शांत होतो.

सोहंभावाचे तात्त्विक विश्लेषण

‘सोऽहं’ ही उपनिषदांची घोषणा आहे — “अहं ब्रह्मास्मि”, “तत्त्वमसि”. ज्ञानदेवांनी ती अत्यंत सोप्या, अनुभवाधारित रूपात मांडली. जेव्हा साधक ‘मी’ आणि ‘तो’ यांतील फरक विसरतो, तेव्हा ‘सोहंभाव’ जागृत होतो. ही भावना विचाराने नव्हे, तर अनुभूतीने येते. जशी थंड पाण्यात उतरल्यानंतर थंडावा सांगावा लागत नाही, तो अनुभवावा लागतो, तसेच ‘सोहंभाव’ जाणावा लागतो.

‘अनकळित’ — परमस्थितीची गूढता

ज्ञानदेवांनी येथे एक अत्यंत सुंदर दार्शनिक सूक्ष्मता मांडली आहे. अंतिम सत्य ‘कळण्यासारखे’ नसते, कारण ‘कळणे’ हेच द्वैत निर्माण करते. जेव्हा जाणारा, ज्ञेय आणि ज्ञान ही त्रीमुर्ती एकरूप होते, तेव्हा ‘कळले’ असे म्हणणे अशक्य ठरते. म्हणून ज्ञानदेव म्हणतात — “अनकळित निवृत्तितटीं निघाले” — कळले नसतानाही सर्व काही संपले ! हा क्षण म्हणजे ‘निर्वाणी समाधी’ — पूर्ण शांती, जिथे शब्द, विचार, प्रयत्न सगळे थांबतात.

व्यावहारिक जीवनातील उपयोग

या ओवीचा गाभा असा आहे की, माणसाने आपल्या मनातील ‘संसारसागर’ ओलांडायचा आहे. त्यासाठी बाहेरच्या गोष्टी बदलायच्या नाहीत, तर आतल्या वृत्ती बदलायच्या आहेत. ‘उपरती’ म्हणजे मनातली अनावश्यक धावपळ थांबवणे. ‘सोहंभाव’ म्हणजे आपल्यात असलेल्या दिव्यतेची जाणीव ठेवणे. आणि ‘निवृत्तितट’ म्हणजे त्या जाणीवेत स्थिर होणे. अशा प्रकारे प्रत्येक साधक आपले दैनंदिन जीवन आत्ममार्गावर रूपांतरित करू शकतो.

निष्कर्ष — आत्मसंपूर्णतेचा किनारा

ज्ञानदेवांची ही ओवी म्हणजे आत्मप्रवासाचा शेवटचा श्वास — सर्व कर्म, ज्ञान, आणि भक्ती यांच्या संगमावर उभा असलेला साधक आता काहीही ‘करत’ नाही,
तो फक्त ‘आहे’.
‘ते उपरतीचां वांवी सेलत’ — विषयसागरावरून वर उचललेला हात,
‘सोहंभावाचेनि थावें पेलत’ — आत्मजाणीवेत स्थिर मन,
‘मग निघाले अनकळित निवृत्तितटीं’ — आणि शेवटी, शब्द, भावना, विचार यांना न सापडणारी ती निवृत्ती —
हीच खऱ्या अर्थाने मुक्ती आहे.

ही ओवी म्हणजे ज्ञानदेवांच्या ‘ज्ञानमार्गा’चा परिपूर्ण शेवट, जिथे साधक आणि परमात्मा, प्रवास आणि तीर, जाणणे आणि असणे. सर्व काही एकरूप होते.