मनाचे समर्पण म्हणजेच खरी भक्ती

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या नवव्या अध्यायातील ही ओवी भक्तीचा अत्यंत गूढ पण सहज आचरणात आणता येणारा मार्ग उलगडून दाखवते. मन आणि बुद्धीचे सर्व व्यवहार एकनिष्ठ श्रद्धेच्या पेटीत भरून परमेश्वराच्या चरणी अर्पण केले, की जीवनातील चिंता, अस्थिरता आणि अहंकार आपोआप विरघळू लागतात. समर्पण म्हणजे पलायन नव्हे, तर प्रत्येक कर्म करताना अंतःकरणाने परमेश्वराशी अखंड जोडलेले राहणे, हा या ओवीचा चिरंतन संदेश आहे. आजच्या धावपळीच्या आणि तणावग्रस्त जीवनात ही शिकवण मनाला स्थैर्य, बुद्धीला विवेक आणि जीवनाला आनंदाचा खरा मार्ग दाखवणारी ठरते.

राजेंद्र घोरपडे

अवघिया मनोबुद्धीचिया राहटी । भरोनि एकनिष्ठेचिया पेटी ।
जेणें मजमाजीं किरीटी । निक्षेपिली ।। ४२४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – हे अर्जुना, ज्याने आपल्या मनबुद्धीचे सर्व व्यवहार माझ्याविषयीची जी एकनिष्ठा, त्या एकनिष्ठेच्या पेटीत घालून, ती पेटी माझ्या स्वरुपामध्ये ठेवली.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या ओव्या म्हणजे अध्यात्माच्या महासागरातून मिळालेली अमूल्य रत्ने आहेत. प्रत्येक ओवी ही केवळ काव्य नसून ती जीवन जगण्याची दिशा देणारी आहे. नवव्या अध्यायातील ही ओवी भक्तीचे सार अत्यंत सोप्या पण प्रभावी शब्दांत मांडते. भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, ज्याने आपल्या मनाचे, बुद्धीचे, विचारांचे, भावना-आकांक्षांचे, संकल्प-विकल्पांचे सर्व व्यवहार एकनिष्ठ भक्तीच्या पेटीत भरून माझ्यामध्ये ठेवले, तो माझा होतो आणि मी त्याचा होतो. ही ओवी म्हणजे संपूर्ण भक्तिमार्गाचे सूत्रच आहे.

मानवी जीवनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याला मन आणि बुद्धी लाभली आहे. पण हीच मन-बुद्धी जर योग्य दिशेला वळली नाही तर ती माणसाला संसाराच्या असंख्य गुंतागुंतींमध्ये अडकवते. मनाला प्रत्येक क्षणी काही ना काही हवे असते. त्याची धाव कधी संपत नाही. बुद्धी त्याला कारणे देते, तर्क देते, समर्थन देते. परिणामी मनुष्य बाहेरच्या जगात इतका गुंतून जातो की स्वतःचे खरे स्वरूप विसरतो. म्हणून ज्ञानेश्वर माऊली प्रथम “मनोबुद्धीचिया राहटी” हा शब्द वापरतात. राहटी म्हणजे व्यवहार, हालचाल, गती. मन आणि बुद्धी सतत कार्यरत असतात. विचार करणे, निर्णय घेणे, आठवणी जागवणे, इच्छा निर्माण करणे, कल्पना करणे, चिंता करणे, योजना आखणे—हे सारे मनोबुद्धीचे व्यवहार आहेत.

सामान्यतः हे व्यवहार अनेक दिशांनी विखुरलेले असतात. थोडा वेळ देव, थोडा वेळ पैसा, थोडा वेळ प्रतिष्ठा, थोडा वेळ मान-सन्मान, थोडा वेळ कुटुंब, थोडा वेळ स्वतःचा अहंकार—अशा अनेक ठिकाणी मनाची ऊर्जा खर्च होत असते. म्हणून माणूस थकतो. बाहेर सर्व काही असूनही आत रिकामेपणा जाणवतो. कारण मनाला एक केंद्र मिळालेले नसते.

याच ठिकाणी माऊली “एकनिष्ठेचिया पेटी” हा सुंदर दृष्टांत देतात. पेटी म्हणजे सुरक्षित ठेवण्याचे स्थान. घरातील मौल्यवान दागिने आपण पेटीत ठेवतो. महत्त्वाची कागदपत्रे सुरक्षित ठेवतो. कारण ती हरवू नयेत अशी आपली इच्छा असते. माऊली सांगतात, आपल्या मनाचे आणि बुद्धीचे सर्व व्यवहार एकनिष्ठेच्या पेटीत ठेवा. एकनिष्ठा म्हणजे एका परमसत्यावर संपूर्ण विश्वास. भक्तीमध्ये दुसरा पर्याय नसतो. देवावर प्रेम करताना मनामध्ये संशय नसतो. देवावर विश्वास ठेवताना अटी नसतात. देवाची आठवण करताना स्वार्थ नसतो. अशी जी अखंड निष्ठा आहे, तीच ही पेटी आहे.

आजच्या काळात मनुष्याचे सर्वात मोठे दुःख म्हणजे त्याची एकाग्रता हरवली आहे. मोबाईल, इंटरनेट, सामाजिक माध्यमे, स्पर्धा, पैसा, करिअर, प्रसिद्धी—या सर्व गोष्टी मनाला सतत वेगवेगळ्या दिशांनी खेचतात. मन एका क्षणात दहा ठिकाणी फिरते. अशा अस्थिर मनाला शांती मिळू शकत नाही. म्हणून ही ओवी आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची वाटते. एकनिष्ठा म्हणजे फक्त देवळात जाऊन पूजा करणे नव्हे. तर प्रत्येक क्षणी अंतःकरणामध्ये परमेश्वराला सर्वोच्च स्थान देणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, “जेणें मजमाजीं निक्षेपिली.” निक्षेप म्हणजे ठेवून देणे, जमा करणे, समर्पित करणे. आपल्याकडे बँकेत पैसे ठेवले की त्यांची काळजी बँक घेते. त्याचप्रमाणे ज्याने आपल्या मनाचे ओझे, बुद्धीचे संभ्रम, जीवनातील चिंता, सुख-दुःख, यश-अपयश सर्व काही परमेश्वराच्या चरणी ठेवले, त्याला नंतर त्या ओझ्याची चिंता राहत नाही. कारण तो जाणतो की आता हे सर्व परमेश्वराच्या हाती आहे.

भक्ती म्हणजे जबाबदाऱ्यांपासून पळून जाणे नव्हे. उलट सर्व जबाबदाऱ्या अधिक प्रामाणिकपणे पार पाडणे, पण त्यामध्ये ‘मी करतो’ हा अहंकार न ठेवणे. शेतकरी शेती करतो, पण पाऊस त्याच्या हातात नसतो. डॉक्टर उपचार करतो, पण प्राणदान त्याच्या हातात नसते. शिक्षक शिकवतो, पण विद्यार्थ्याच्या बुद्धीचा विकास हा अनेक घटकांवर अवलंबून असतो. प्रत्येक जण आपले कर्तव्य करतो, पण अंतिम नियंत्रण परमेश्वराकडे आहे, ही जाणीव म्हणजेच समर्पण.

माणूस अनेकदा म्हणतो, “माझे मन स्थिर राहत नाही.” त्याचे कारण मन वाईट आहे म्हणून नाही, तर त्याला योग्य आधार मिळालेला नसतो. नदीला किनारे असतील तर ती व्यवस्थित वाहते. किनारे नसतील तर पूर येतो. मनालाही भक्तीचे किनारे आवश्यक आहेत. एकनिष्ठा हेच त्या किनाऱ्यांचे नाव आहे.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर माऊली भक्तीला भावनिक मर्यादेत ठेवत नाहीत. ते बुद्धीलाही त्यामध्ये सामील करतात. अनेकांना वाटते की भक्ती म्हणजे फक्त भावना. पण येथे मन आणि बुद्धी दोन्ही परमेश्वराला अर्पण करायच्या आहेत. बुद्धी जर अहंकाराने भरलेली असेल तर ती भक्ती स्वीकारत नाही. ती प्रत्येक गोष्टीवर संशय घेते. परंतु शुद्ध बुद्धी विवेक देते आणि शेवटी परमेश्वराचे अस्तित्व स्वीकारते.

एकनिष्ठ भक्ताचे जीवन पाहिले तर त्यामध्ये बाह्य परिस्थिती बदलत असते, पण अंतःकरणातील शांतता कायम असते. कारण त्याचा आधार बाह्य गोष्टींवर नसतो. त्याचा आधार परमेश्वरावर असतो. म्हणून संकट आले तरी तो खचत नाही. यश आले तरी उन्मत्त होत नाही. अपयश आले तरी निराश होत नाही. त्याला ठाऊक असते की प्रत्येक घटना ही परमेश्वराच्या इच्छेने घडत आहे.

आजच्या समाजात मानसिक तणाव वाढण्याचे एक कारण म्हणजे माणूस प्रत्येक गोष्ट स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करतो. पण जगातील प्रत्येक गोष्ट आपल्या नियंत्रणात असू शकत नाही. जे आपल्या हातात आहे ते म्हणजे प्रयत्न, प्रामाणिकपणा आणि श्रद्धा. बाकीचे परमेश्वरावर सोडून देण्याची कला हीच भक्ती आहे. ही कला ज्याला अवगत झाली तो आयुष्यभर हलका राहतो.

माऊलींच्या या ओवीमध्ये प्रेमाचा अत्यंत सूक्ष्म संदेश आहे. प्रेम म्हणजे ज्याच्यावर प्रेम करतो त्याच्याशी सतत जोडलेले राहणे. आई स्वयंपाक करत असली तरी तिच्या मनात मुलाची आठवण असते. व्यापारी दुकानात असला तरी त्याला घराची चिंता असते. त्याचप्रमाणे भक्त संसारातील सर्व कामे करत असतो, पण त्याच्या मनाच्या गाभाऱ्यात परमेश्वर सतत जागृत असतो. हीच खरी अखंड स्मृती आहे.

समर्पण म्हणजे निष्क्रियता नाही. उलट समर्पणामुळे कार्यक्षमता वाढते. कारण मनामध्ये भीती राहत नाही. अपयशाची चिंता राहत नाही. यशाचा गर्व राहत नाही. अशा मनाने केलेले कार्य अधिक निर्मळ आणि अधिक प्रभावी असते. म्हणून संतांनी भक्ती आणि कर्म यांचा सुंदर समन्वय घडवला आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींनी भगवद्गीतेचे भाष्य करताना वारंवार सांगितले आहे की परमेश्वराला मोठमोठे यज्ञ, दान, तप यापेक्षा शुद्ध अंतःकरण प्रिय आहे. ज्याच्या मनात कपट नाही, अहंकार नाही, अपेक्षा नाही, त्याचे साधे नामस्मरणही परमेश्वराला स्वीकारार्ह असते. म्हणून ही ओवी आपल्याला बाह्य आडंबरापेक्षा अंतर्मन शुद्ध करण्याची प्रेरणा देते.

आपण अनेकदा देवाला काही मागण्यासाठी जातो. परीक्षा पास होऊ दे, व्यवसाय वाढू दे, आजार बरा होऊ दे, संकट दूर होऊ दे. हे मागणे चुकीचे नाही. पण भक्तीचा सर्वोच्च टप्पा तेव्हा येतो जेव्हा भक्त म्हणतो, “देवा, मला काही नको. माझे मन तुझ्यामध्ये स्थिर राहू दे.” कारण ज्याला परमेश्वर मिळाला त्याला बाकी सर्व काही योग्य वेळी मिळतेच.

मनाचे सर्व व्यवहार परमेश्वराला अर्पण करणे म्हणजे स्वतःचे अस्तित्व नष्ट करणे नव्हे, तर त्याचे शुद्धीकरण करणे होय. लोखंड अग्नीत टाकले की ते अग्नीमय होते. तसेच मन परमेश्वरामध्ये ठेवले की ते दिव्य होते. त्यातील मत्सर, द्वेष, लोभ, क्रोध, अहंकार हळूहळू नाहीसे होतात. त्याजागी प्रेम, करुणा, क्षमा, समाधान आणि आनंद जन्म घेतात.

ही ओवी आपल्याला अंतर्मुख होण्याचे आमंत्रण देते. आपण दिवसभरात किती वेळ परमेश्वराची आठवण ठेवतो? आपले निर्णय अहंकारातून होतात की विवेकातून? आपली भक्ती परिस्थितीनुसार बदलते की कायम राहते? असे अनेक प्रश्न ही ओवी आपल्यासमोर उभी करते. या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधू लागलो की आध्यात्मिक प्रवास सुरू होतो.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या भाषेतील सौंदर्य असे की ते अवघड तत्त्वज्ञानही घरगुती उदाहरणांतून समजावून सांगतात. “एकनिष्ठेची पेटी” हा दृष्टांत प्रत्येकाला समजतो. कारण प्रत्येकाला मौल्यवान वस्तू सुरक्षित ठेवण्याचे महत्त्व कळते. पण माऊली सांगतात की जगातील सर्वात मौल्यवान वस्तू म्हणजे तुमचे मन. ते कुठे ठेवता यावर तुमचे संपूर्ण जीवन अवलंबून आहे. ते विषयांमध्ये ठेवले तर अस्वस्थता मिळेल. ते अहंकारामध्ये ठेवले तर दुःख मिळेल. ते परमेश्वरामध्ये ठेवले तर शांती, आनंद आणि मुक्ती मिळेल.

हीच या ओवीची जीवनाला दिशा देणारी शिकवण आहे. भक्ती म्हणजे जीवनापासून दूर जाणे नव्हे; तर जीवनाला परमेश्वराच्या प्रकाशात जगणे होय. मनाचे सर्व व्यवहार, बुद्धीचे सर्व निर्णय, भावना, विचार, स्वप्ने, प्रयत्न आणि कर्तृत्व यांना एकनिष्ठ श्रद्धेच्या पेटीत भरून परमेश्वराच्या चरणी अर्पण करणे, हीच खरी साधना आहे. अशा साधनेतून मनाला स्थैर्य मिळते, बुद्धीला विवेक मिळतो, कर्माला पावित्र्य मिळते आणि जीवनाला परमेश्वराची साथ लाभते.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी म्हणूनच आजही प्रत्येक साधकाला सांगते—तुझ्या मनाचा मालक तू होण्याचा प्रयत्न करू नकोस; ते परमेश्वराला अर्पण कर. तुझ्या बुद्धीचा गर्व बाळगू नकोस; ती त्याच्या चरणी ठेव. तुझे सुख-दुःख, लाभ-हानी, यश-अपयश यांचा भार स्वतः वाहू नकोस; तो त्याच्याकडे सोपव. जेव्हा मन आणि बुद्धी एकनिष्ठ भक्तीच्या पेटीत सुरक्षित ठेवून परमेश्वराला समर्पित होतात, तेव्हा जीवनातील सर्व संघर्षांवर मात करण्याची अद्भुत शक्ती प्राप्त होते. अशा समर्पणातूनच खरी भक्ती जन्माला येते, खरी शांती प्राप्त होते आणि अखेरीस जीवाचे शिवाशी अखंड ऐक्य घडते. हीच या ओवीची चिरंतन प्रेरणा, हीच तिची अध्यात्मिक उंची आणि हाच ज्ञानेश्वर माऊलींच्या भक्तियोगाचा अमृतसंदेश आहे.