बीजापासून विश्वापर्यंत : ज्ञानेश्वरीतील सृष्टीरहस्याचा अद्भुत उलगडा

बीज जळाची जवळीक लाहे । आणि तेंचि शाखोपशाखीं होये ।
तैसें मज करणें आहे । भूतांचें हें ।। १०९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – बीजाला पाण्याचें सान्निध्य मिळाले म्हणजे ते बीजच जसे लहानमोठ्या फांद्याच्या रूपानें विस्ताराला पावतें, त्याप्रमाणें मला प्राणिमात्रांचे हें उत्पन्न करणे आहे.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी अत्यंत साधी, परंतु तितकीच गूढ आणि व्यापक अर्थछटा घेऊन आलेली आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत सहज, दैनंदिन जीवनातील उदाहरण देत विश्वनिर्मितीचा आणि ईश्वराच्या कार्याचा गहन अर्थ स्पष्ट केला आहे. “बीज जळाची जवळीक लाहे” या एका ओळीतच सृष्टीचं संपूर्ण रहस्य दडलं आहे. बीज, पाणी आणि त्यातून उगवणारा वृक्ष ही प्रक्रिया आपण रोज पाहतो; पण तिच्यामागे दडलेला तत्त्वज्ञानाचा आशय लक्षात घेतला, तर ही ओवी आपल्याला ईश्वर, सृष्टी आणि जीवन यांचं नातं नव्याने समजावते.

बीज हे स्वतःमध्ये पूर्ण असतं. त्यात संपूर्ण वृक्ष होण्याची क्षमता सुप्त अवस्थेत दडलेली असते. पण केवळ बीज असलं तरी ते आपोआप वृक्ष बनत नाही. त्याला आवश्यक असते ती योग्य परिस्थिती विशेषतः पाण्याचं सान्निध्य. पाण्यामुळे बीज जागृत होतं, त्यातील सुप्त शक्ती सक्रिय होते आणि मग ते अंकुरायला लागतं. हळूहळू त्या अंकुराचं रोपटं होतं, पुढे त्याचं झाड बनतं, आणि त्या झाडाला शाखा-उपशाखा फुटतात. म्हणजेच, एक लहानसं बीज कालांतराने एका विशाल वृक्षात परिवर्तित होतं.

याच प्रक्रियेचा आधार घेऊन ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, जसं बीज पाण्याच्या सहवासाने विस्तारतं, तसंच या सृष्टीचं निर्माणकार्य ईश्वर करतो. येथे “मी” म्हणजे परमेश्वर. तो स्वतःमध्ये सर्व सृष्टीचा बीजभाव धारण करून आहे. सर्व जीव, प्राणी, वनस्पती, चराचर विश्व हे त्याच्याच अस्तित्वातून प्रकट होतं. म्हणजेच, सृष्टी वेगळी आणि ईश्वर वेगळा नाही; तर सृष्टी ही ईश्वराच्याच स्वरूपाची विस्तारलेली अभिव्यक्ती आहे. ही ओवी आपल्याला अद्वैताचा गाभा समजावते. आपण सामान्यतः जगाला अनेक भिन्न घटकांमध्ये विभागून पाहतो. मी, तू, तो, प्राणी, निसर्ग, आकाश, पृथ्वी… पण ज्ञानेश्वर सांगतात की, हे सर्व भेद हे केवळ बाह्य आहेत. जसं एका बीजातून अनेक फांद्या निर्माण होतात, पण त्या सर्व फांद्या त्या एकाच बीजाशी जोडलेल्या असतात, तसंच सगळं विश्व एका परमसत्याशी निगडित आहे. त्या एकाच तत्त्वाचा हा विस्तार आहे.

या ओवीतून एक महत्त्वाचा संदेश असा मिळतो की, सृष्टीचा निर्माता हा सृष्टीपासून वेगळा उभा नाही. तो तिच्यातच व्यापून आहे. बीज आणि वृक्ष यांचं नातं जसं अविभाज्य आहे, तसंच ईश्वर आणि सृष्टी यांचं नातं आहे. आपण ज्या प्रत्येक गोष्टीकडे पाहतो, त्या प्रत्येकात ईश्वराचा अंश आहे. त्यामुळे कोणत्याही गोष्टीचा तिरस्कार करण्याऐवजी तिच्यातील दैवीत्व ओळखण्याची दृष्टि या ओवीतून विकसित होते. या विचाराचा आपल्या दैनंदिन जीवनावरही खोल परिणाम होऊ शकतो. आपण जर प्रत्येक व्यक्तीत, प्रत्येक सजीवात, प्रत्येक घटकात ईश्वराचं अस्तित्व पाहायला शिकलो, तर आपली वागणूक आपोआप बदलते. आपल्यात करुणा निर्माण होते, द्वेष कमी होतो, आणि एकात्मतेची भावना वाढते. कारण मग “दुसरा” असा कोणी उरतच नाही; सर्व काही “आपलं” वाटू लागतं.

ज्ञानेश्वरांनी दिलेलं बीज आणि पाण्याचं उदाहरण हे केवळ सृष्टीच्या निर्मितीपुरतं मर्यादित नाही, तर ते आपल्या अंतर्मनाच्या विकासालाही लागू पडतं. आपल्या मनातही अनेक चांगल्या गुणांचं बीज असतं. प्रेम, दया, क्षमा, सत्यनिष्ठा, समर्पण. पण ही बीजं सुप्त अवस्थेतच राहतात, जर त्यांना योग्य “पाणी” मिळालं नाही तर. हे पाणी म्हणजे साधना, सत्संग, चिंतन, आणि योग्य संस्कार. या गोष्टींच्या सहवासाने आपल्या अंतर्मनातील गुणांचा विकास होतो, आणि आपलं व्यक्तिमत्त्व एका सुंदर वृक्षासारखं बहरतं.

या ओवीतून एक सूक्ष्म पण अत्यंत महत्त्वाचा अर्थ असा देखील उलगडतो की, निर्माण ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. बीज एकदा अंकुरलं की प्रक्रिया थांबत नाही; उलट ती अधिकाधिक विस्तारत जाते. त्याचप्रमाणे सृष्टीही एक गतिमान प्रक्रिया आहे. प्रत्येक क्षणी काहीतरी निर्माण होत आहे, काहीतरी बदलत आहे, काहीतरी नव्याने आकार घेत आहे. ईश्वर हीच गतिशीलता आहे, हीच सृजनशक्ती आहे. याचा अर्थ असा की, आपणही या सृजन प्रक्रियेचा एक भाग आहोत. आपले विचार, कृती, आणि भावना या सगळ्यांमधून आपणही सतत काहीतरी निर्माण करत असतो. त्यामुळे आपल्या कृतींना एक जबाबदारी प्राप्त होते. आपण जर सकारात्मक, विधायक विचार जोपासले, तर त्यातून चांगल्या गोष्टींची निर्मिती होईल. आणि जर नकारात्मकता जोपासली, तर त्याचे परिणामही तसेच असतील.

ज्ञानेश्वरांची शैली ही अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. ते क्लिष्ट तत्त्वज्ञान अतिशय सोप्या भाषेत सांगतात. बीज आणि पाण्याचं उदाहरण हे प्रत्येकाला समजेल असं आहे. पण त्यामागचा अर्थ अत्यंत गहन आहे. हीच त्यांच्या लेखनाची ताकद आहे. ते वाचकाला विचार करायला भाग पाडतात, आणि त्याच वेळी त्याला एक सुंदर अनुभवही देतात. या ओवीतून आपण एक व्यापक दृष्टीकोन विकसित करू शकतो. आपलं अस्तित्व हे स्वतंत्र नाही; ते एका मोठ्या संपूर्णतेचा भाग आहे. जसं एखादी फांदी वृक्षापासून वेगळी नाही, तसंच आपण या सृष्टीपासून वेगळे नाही. या जाणिवेमुळे आपल्या अहंकाराला मर्यादा येतात. “मीच सर्वकाही” ही भावना कमी होते, आणि “मी संपूर्णाचा एक भाग आहे” ही भावना दृढ होते.

ही भावना जीवनात शांतता आणि समाधान आणते. कारण मग आपण स्वतःला वेगळं समजून संघर्ष करत नाही; तर आपण त्या संपूर्ण प्रवाहाचा एक भाग म्हणून जगायला शिकतो. जसं बीज स्वतःहून वृक्ष होण्याचा प्रयत्न करत नाही, तर निसर्गाच्या नियमांनुसार ते सहजपणे वाढतं, तसंच आपणही जीवनाला सहजतेने स्वीकारायला शिकतो. ज्ञानेश्वरीतील या ओवीचा आणखी एक सुंदर पैलू म्हणजे तिची काव्यात्मकता. “बीज जळाची जवळीक लाहे” या शब्दांत एक लय आहे, एक माधुर्य आहे. ते वाचताना किंवा ऐकताना मनात एक शांत, प्रसन्न भावना निर्माण होते. आणि हीच भावना पुढे तत्त्वज्ञान समजून घेण्यास मदत करते.

अशा प्रकारे, ही ओवी केवळ एक तात्त्विक विधान नाही, तर ती एक अनुभव आहे. सृष्टीच्या एकात्मतेचा, ईश्वराच्या सर्वव्यापकतेचा, आणि जीवनाच्या सहज प्रवाहाचा अनुभव. ती आपल्याला शिकवते की, प्रत्येक गोष्टीत एक बीज आहे, आणि त्या बीजात एक संपूर्ण विश्व दडलेलं आहे. त्या विश्वाला जागं करण्यासाठी आवश्यक आहे ते योग्य सान्निध्य, योग्य वातावरण, आणि योग्य दृष्टिकोन. शेवटी, या ओवीचा सार असा मांडता येईल की, सृष्टी ही ईश्वराच्या अस्तित्वाची विस्तारलेली अभिव्यक्ती आहे. जसं बीज पाण्याच्या सहवासाने वृक्षात परिवर्तित होतं, तसंच ईश्वर आपल्या सृजनशक्तीने या विश्वात प्रकट होतो. आणि आपण सर्वजण त्या दिव्य प्रक्रियेचे साक्षीदार आणि सहभागी आहोत. ही जाणीव मनात रुजली, की जीवनाकडे पाहण्याची आपली दृष्टीच बदलून जाते. अधिक व्यापक, अधिक समरस, आणि अधिक आनंदमय होते.