चालविता धनी कोण? ज्ञानेश्वरांचे विश्वदर्शन

 विश्वाला चालविणाऱ्या अदृश्य शक्तीचे ज्ञानेश्वरीतील दर्शन

आपण बोलतो, विचार करतो, चालतो, श्वास घेतो आणि जगतो; पण या सर्व क्रियांच्या मुळाशी नेमके कोणते सामर्थ्य कार्यरत असते? मनुष्याला आपल्या कर्तृत्वाचा अभिमान असतो, विज्ञानाला आपल्या शोधांचा अभिमान असतो, तर ज्ञानाला आपल्या तेजाचा. परंतु संत ज्ञानेश्वर या सर्वांच्या पलीकडे जाऊन एक विलक्षण सत्य सांगतात—वेदांचे ज्ञान, सूर्याची गती, प्राणाची हालचाल आणि संपूर्ण सृष्टीचा प्रवाह हे कोणत्याही व्यक्तीच्या किंवा वस्तूच्या स्वतंत्र शक्तीने चालत नाही. त्या सर्वांमागे एकच वैश्विक चैतन्य कार्यरत आहे. ज्ञानेश्वरीच्या नवव्या अध्यायातील “म्यां बोलविल्या वेदु बोले, म्यां चालविल्या सूर्य चाले…” ही ओवी माणसाच्या अहंकाराला स्पर्शून त्याला विश्वातील आपल्या खऱ्या स्थानाची जाणीव करून देते. विश्वाला चालविणाऱ्या या अदृश्य शक्तीचे आणि तिच्याशी असलेल्या आपल्या नात्याचे अत्यंत सुंदर आणि गहन दर्शन या ओवीत घडते.

राजेंद्र घोरपडे

म्यां बोलविल्या वेदु बोले । म्यां चालविल्या सूर्य चाले ।
म्यां हालविल्या प्राणु हाले । जो जगातें चाळिता ।। २८३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – मी बोलवण्यानें वेद बोलतो, मी चालवल्यानें सूर्य चालतो, मी हालवल्यानें जगाचा प्रवर्तक प्राण आपले काम करूं शकतो.

संत ज्ञानेश्वरांच्या ज्ञानेश्वरीतील प्रत्येक ओवी ही केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक विधान नसून जीवन, विश्व आणि परमसत्य यांचा अत्यंत सूक्ष्म विचार मांडणारी आहे. ही ओवी अशाच गूढ आणि गहन अर्थाने परिपूर्ण आहे. या ओवीमध्ये भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या विश्वव्यापी स्वरूपाची जाणीव करून देत आहेत. मनुष्याला जे काही दिसते, अनुभवास येते किंवा ज्याच्या आधारावर हे संपूर्ण विश्व कार्यरत आहे, त्या प्रत्येक क्रियेच्या मुळाशी एकच चैतन्यशक्ती कार्यरत आहे, हे या ओवीतून सांगितले गेले आहे.

“म्यां बोलविल्या वेदु बोले”. शब्दाची सुरुवातही त्याच्यापासून होते. पहिला स्वर आपल्या श्वासातून उमटतो. श्वास आत घेताना व बाहेर सोडताना उमटणारा सोहमचा हा स्वर त्याच्यामुळेच आहे. या स्वरातूनच आपले अस्तित्व सिद्ध होते. हा स्वर संपला की आपले अस्तित्वही संपते. शब्दाला जाणण्यातून ज्ञान प्रकट होते. याची जाणीव या ओवीतून होते. ही अनुभुती घेऊनच स्वतःची ओळख करून घ्यावी म्हणजे अध्यात्म खऱ्या अर्थाने आपल्यात नांदेल.

वेद हे भारतीय संस्कृतीचे प्राचीनतम ज्ञानभांडार मानले जातात. मानवाच्या आध्यात्मिक, नैतिक आणि सामाजिक जीवनाचा पाया वेदांवर उभा आहे. परंतु ज्ञानेश्वर सांगतात की वेद स्वतःहून बोलत नाहीत. त्यांच्यामागे जी चेतना आहे, जी सत्याला शब्द देते, जी ज्ञानाला अभिव्यक्ती देते, ती परमेश्वराचीच शक्ती आहे. याचा अर्थ असा की जगातील कोणतेही ज्ञान हे मनुष्याच्या अहंकारातून निर्माण झालेले नाही. ज्ञान हे परमचैतन्याचे प्रगटीकरण आहे. माणूस स्वतःला विद्वान समजतो, संशोधक समजतो, तत्त्वज्ञ समजतो; पण त्याच्या बुद्धीला प्रकाश देणारी मूळ ज्योत दुसरीच आहे. ती ज्योत नसेल तर शब्द असतील, भाषा असेल, पुस्तके असतील; पण त्यात अर्थ उरणार नाही.

आज विज्ञानाच्या युगात आपण ज्ञानाचा प्रचंड विस्तार केला आहे. अंतराळाचा शोध घेतला, अणूचे रहस्य उलगडले, कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण केली; पण या सर्व ज्ञानाचा पाया काय आहे, हा प्रश्न विचारला तर उत्तर एका अदृश्य नियमव्यवस्थेकडे जाते. ज्ञानेश्वर त्या नियमव्यवस्थेला परमेश्वर म्हणतात. वेद बोलतात, कारण त्यामागे सत्याची शक्ती आहे. मानव विचार करतो, कारण त्याच्या चेतनेला चालना देणारी एक वैश्विक चेतना आहे. म्हणूनच संत परंपरेत ज्ञानाला ईश्वराचे रूप मानले गेले.

“म्यां चालविल्या सूर्य चाले” ही ओवीची दुसरी ओळ विश्वाच्या भव्यतेकडे नेते. सूर्य हा आपल्या जीवनाचा आधार आहे. त्याच्या प्रकाशाशिवाय पृथ्वीवर जीवनाची कल्पनाही करता येणार नाही. विज्ञान सांगते की सूर्य गुरुत्वाकर्षण, उष्णता आणि अणुसंचलयनाच्या नियमांनुसार कार्य करतो. परंतु ज्ञानेश्वरांचा प्रश्न अधिक खोल आहे. हे नियम कोणी निर्माण केले? विश्वातील ही अद्भुत शिस्त कुठून आली ? कोट्यवधी वर्षांपासून उगवणे आणि मावळेणे नियमितपणे सुरु आहे, यातूनच ऋतूंचे चक्र चालते, ग्रह आपल्या कक्षेत फिरतात. या सर्वामागे केवळ भौतिक प्रक्रिया नाही, तर एक विश्वव्यापी व्यवस्था आहे.

संतांच्या दृष्टीने परमेश्वर म्हणजे एखादी व्यक्ती नसून संपूर्ण सृष्टीला धारण करणारे तत्त्व आहे. सूर्य चालतो म्हणजे त्याच्या मागे कार्यरत असलेली ती व्यवस्था, ते चैतन्य, तो नियम, हे सर्व परमेश्वराचेच स्वरूप आहे. आधुनिक विज्ञान आणि अध्यात्म यांच्यातील संवाद येथे दिसून येतो. विज्ञान ‘कसे’ हे सांगते; अध्यात्म ‘का’ हे विचारते. सूर्य कसा चालतो हे विज्ञान स्पष्ट करते; पण सूर्याच्या अस्तित्वाला अर्थ देणारे तत्त्व कोणते, याचे उत्तर अध्यात्म शोधते.

मानवी जीवनातही ही ओळ अत्यंत महत्त्वाची आहे. आपण आपल्या कर्तृत्वाचा अभिमान बाळगतो. “मी केले”, “मी घडवले”, “मी यशस्वी झालो” असे म्हणतो. परंतु जर सूर्याचे तेज त्याचे स्वतःचे नसून विश्वव्यापी शक्तीचे प्रगटीकरण असेल, तर माणसाचे कर्तृत्वही स्वतंत्र कसे असू शकेल? आपल्या बुद्धीची क्षमता, शरीराची ताकद, परिस्थितीची साथ, संधीची उपलब्धता – हे सर्व अनेक घटकांच्या एकत्रित परिणामातून घडते. त्यामुळे अहंकाराला जागा राहत नाही. ही ओवी माणसाला नम्रता शिकवते.

“म्यां हालविल्या प्राणु हाले” ही तिसरी ओळ जीवनाच्या मूळ स्रोताकडे नेते. प्राण म्हणजे केवळ श्वास नव्हे. भारतीय तत्त्वज्ञानात प्राण ही जीवनाला चालना देणारी ऊर्जा मानली जाते. शरीरातील प्रत्येक हालचाल, प्रत्येक विचार, प्रत्येक भावना प्राणशक्तीवर अवलंबून असते. माणूस झोपेत असतानाही हृदय धडधडते, श्वासोच्छ्वास सुरू असतो, रक्ताभिसरण चालू असते. या सर्व प्रक्रिया कोण चालवत असते?

विज्ञान याची जैविक कारणे सांगते. परंतु त्या जैविक प्रक्रियांना अस्तित्व देणारी मूलभूत जीवनशक्ती कोणती, हा प्रश्न अद्यापही गूढ आहे. ज्ञानेश्वर या गूढतेकडे बोट दाखवतात. प्राण स्वतःहून हालचाल करत नाही; त्यामागे परमचैतन्याची प्रेरणा आहे. जसे विजेशिवाय यंत्र चालू शकत नाही, तसे चैतन्याशिवाय जीवन कार्य करू शकत नाही.

मानवी अनुभवातही हे सत्य जाणवते. एखादा क्षण असा येतो की शरीर निरोगी असूनही मन खचते. कधी शरीर अशक्त असते, पण अंतर्मनातील ऊर्जा माणसाला उभारी देते. जीवनाची खरी शक्ती केवळ स्नायूंमध्ये नसते; ती चेतनेत असते. म्हणूनच संतांनी बाह्य सामर्थ्यापेक्षा अंतःकरणातील जागृतीला अधिक महत्त्व दिले. प्राणाला चालना देणाऱ्या त्या शक्तीची जाणीव झाली की जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो.

ओवीच्या शेवटच्या चरणात ज्ञानेश्वर म्हणतात – “जो जगातें चाळिता.” म्हणजे हे संपूर्ण जग ज्याच्या प्रेरणेने चालते, तो परमात्मा आहे. येथे ‘चाळिता’ या शब्दाला विशेष अर्थ आहे. जग चालवणे म्हणजे केवळ यंत्रवत नियंत्रण नव्हे. तर प्रत्येक गोष्टीला तिचे अस्तित्व, तिची गती, तिचा हेतू आणि तिची दिशा देणे होय. बीज अंकुरते, वृक्ष वाढतो, नद्या वाहतात, ऋतू बदलतात, जन्म होतो, मृत्यू येतो – या सर्व प्रक्रियांच्या मागे एक अदृश्य सुसूत्रता आहे.

मनुष्याला वाटते की तो स्वतंत्र आहे. पण प्रत्यक्षात तो विश्वाच्या विशाल प्रवाहाचा एक भाग आहे. समुद्रातील लाट स्वतःला स्वतंत्र समजते; पण तिचे अस्तित्व समुद्राशिवाय नाही. त्याचप्रमाणे व्यक्तीचे अस्तित्व परमचैतन्याशिवाय नाही. ज्ञानेश्वरांचा संदेश असा नाही की माणसाने निष्क्रिय व्हावे. उलट, त्याने कर्म करावे; पण कर्तेपणाचा अभिमान सोडावा. कारण कार्य करणारा खरा प्रेरक दुसराच आहे.

या ओवीचा सामाजिक अर्थही तितकाच महत्त्वाचा आहे. आजचा काळ स्पर्धेचा, अहंकाराचा आणि व्यक्तिकेंद्रित यशाचा आहे. प्रत्येक जण स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवून जग पाहतो. अशा वेळी ही ओवी सांगते की आपण सर्व एका व्यापक शक्तीचे अंश आहोत. त्यामुळे परस्परांबद्दल आदर, सहकार्य आणि करुणा निर्माण होते. दुसऱ्याला कमी लेखण्याची वृत्ती कमी होते. कारण ज्याच्यामुळे मी जगतो, त्याच्यामुळे दुसराही जगतो.

पर्यावरणाच्या संदर्भातही या विचाराला विशेष महत्त्व आहे. निसर्गाला केवळ उपभोगाची वस्तू मानण्याची वृत्ती आजच्या अनेक संकटांचे कारण ठरली आहे. परंतु सूर्य, वारा, पाणी, वृक्ष, प्राणी यांच्यामध्येही त्याच चैतन्याचे दर्शन घडते, असे मानले तर निसर्गाशी आपले नाते बदलते. मग पर्यावरण संरक्षण ही केवळ सामाजिक जबाबदारी राहत नाही; ती आध्यात्मिक कर्तव्य बनते.

ज्ञानेश्वरांचा अध्यात्मवाद हा जीवनविमुख नाही. तो जगाचा त्याग करायला सांगत नाही. उलट, जगात राहून जगामागील सत्य पाहायला शिकवतो. वेदांचे ज्ञान, सूर्याची गती, प्राणाची ऊर्जा आणि सृष्टीची व्यवस्था – या सर्वांमध्ये परमेश्वराचे दर्शन घडते. त्यामुळे भक्ती आणि ज्ञान यांचा सुंदर संगम या ओवीत दिसतो. भक्ताला येथे ईश्वराचे सामर्थ्य दिसते, तर तत्त्वज्ञाला विश्वातील एकत्वाचे दर्शन होते.

या ओवीचे अंतिम सार असे की मनुष्याने आपल्या मर्यादा ओळखाव्यात आणि त्याचवेळी आपल्या अस्तित्वातील दिव्यता जाणावी. आपण काहीच नाही, असेही नाही; आणि सर्व काही आपणच आहोत, असेही नाही. आपण त्या विश्वचैतन्याचे माध्यम आहोत. जसे बासरी स्वतः सूर निर्माण करत नाही, पण तिच्यातून संगीत वाहते; तसेच माणूसही परमशक्तीचा वाहक आहे. ही जाणीव झाली की अहंकार विरघळतो, नम्रता येते आणि जीवनाला एक नवीन अर्थ प्राप्त होतो.

ही ओवी म्हणूनच केवळ भक्तिगीत नाही. ती विश्वाचे रहस्य सांगणारी, मानवाला त्याच्या स्थानाची जाणीव करून देणारी आणि प्रत्येक अस्तित्वामागील एकत्वाचा अनुभव देणारी अमूल्य तत्त्वज्ञानाची शिकवण आहे. ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांतून प्रकटणारे हे सत्य आजही तितकेच जिवंत आहे. विज्ञान कितीही पुढे गेले, तंत्रज्ञान कितीही विकसित झाले, तरी विश्वाला चालविणाऱ्या त्या अदृश्य चैतन्याचा शोध मानवाला सतत आकर्षित करत राहील. आणि त्या शोधयात्रेत ही ओवी दीपस्तंभाप्रमाणे मार्गदर्शन करत राहील.