वाणी म्हणजे साक्षात ज्ञानाची गंगा

जयाचेनि बोलें धर्मु जिये । दिठी महासिद्धीतें विये ।
देखे स्वर्गसुखादि इयें । खेळु जयाचा ।। १०३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – ज्याच्या बोलण्याने धर्म जगतो, ज्याची कृपा मोठाल्या सिद्धींना उत्पन्न करते, पाहा स्वर्गसुखादिक देणे ही ज्याला खेळ आहेत.

जयाचेनि बोलें धर्मु जिये — ज्याच्या बोलण्याने धर्माचा उदय होतो, धर्म सजीव होतो.
दिठी महासिद्धीतें विये — ज्याला पाहिल्यावरच महान सिद्धींचा अनुभव येतो.
देखे स्वर्गसुखादि इयें — ज्याला स्वर्गसुखादी गोष्टी फक्त बघण्यासाठीसुद्धा मिळतात.
खेळु जयाचा — परंतु त्याच्यासाठी या सर्व गोष्टी म्हणजे केवळ एक खेळ आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर माऊली परमेश्वराच्या (विशेषतः श्रीकृष्णाच्या) अद्वितीय स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत. त्यांचे बोलणं इतकं प्रभावशाली आहे की त्यातून धर्म जगतो. म्हणजे केवळ शब्दरूपाने नव्हे, तर आचरणातून धर्माचं जीवन प्रकट होतं. केवळ उपदेशापुरतं नाही, तर तो उपदेश ऐकून लोकांना धर्माची प्रचिती येते, आत्मजागृती होते.

“जयाचेनि बोलें धर्मु जिये” — येथे ‘बोलणं’ म्हणजे सामान्य शब्द नव्हे, तर ते वाणी ब्रह्मस्वरूप आहे. अशी वाणी जी अंतःकरण बदलते. ही श्रीकृष्णाची गीतेतील वाणी आहे — जी अर्जुनाला मोहातून मुक्त करते आणि त्याला कर्मयोगाकडे नेते. ही वाणी म्हणजे साक्षात ज्ञानाची गंगा आहे.

“दिठी महासिद्धीतें विये” — अशा परमात्म्याला फक्त पाहिलं तरी सिद्धी प्राप्त होतात. म्हणजेच त्याच्या दर्शनाने साधकाचं अंतःकरण इतकं निर्मळ होतं की अद्वितीय आध्यात्मिक सामर्थ्य त्याला प्राप्त होतं. इथे ‘महासिद्धी’ म्हणजे योगाच्या अष्टसिद्धी किंवा आत्मसिद्धी. पण परमात्म्याचं तेज इतकं प्रखर आहे की त्याचा फक्त साक्षात्कार पुरेसा आहे.

इथे ज्ञानेश्वर माऊली सूचित करतात की परब्रह्माचं रूप हे इतकं सत्त्वमय आणि शक्तिमान आहे की त्याच्या दर्शनानेच साधकात एक अद्वितीय परिवर्तन घडून येतं. याला आपण साक्षात्कारी भक्तीचा परिणाम असं म्हणू शकतो.

“देखे स्वर्गसुखादि इयें” — ज्याच्यासाठी स्वर्गसुखं म्हणजे केवळ एक नजरेचा विषय आहेत. जसं आपण खेळातल्या गोष्टी पाहतो, तसं. इथे एक फार सूक्ष्म आणि खोल अर्थ आहे: जे लोक अध्यात्मात बाल्यावस्थेत असतात, त्यांच्यासाठी स्वर्गसुख हाच अंतिम उद्देश असतो. पण जो परब्रह्म स्वरूप आहे, त्याच्यासाठी ती एक क्षुल्लक गोष्ट आहे.

त्याचं लक्ष मुक्तीतही नाही — कारण तो मुक्तीचं मूळ आहे. त्याच्यासाठी स्वर्गसुख ही एक तुच्छ गोष्ट आहे.

“खेळु जयाचा” — आणि हे सगळं — धर्म घडवणं, सिद्धी देणं, स्वर्गसुख देणं — त्याच्यासाठी एक खेळ आहे. लीला आहे. हे फार महत्त्वाचं आहे: परमेश्वराचं प्रत्येक कार्य ही लीला असते, त्याला कुठलाही अभिमान, बंधन, इच्छाशक्तीची गरज नसते. तो स्वतः पूर्ण आहे — म्हणूनच त्याचं प्रत्येक कृती सहजतेतून होते. ही सहजता म्हणजेच लीला.

आधुनिक भाष्य व दृष्टिकोन:

आजच्या काळात आपण हे कसं समजून घ्यावं? काही व्यक्ती असतात ज्यांच्या शब्दांमध्ये जीव असतो. त्यांच्या बोलण्याने लोकांना दिशा मिळते, समाज घडतो, आणि प्रेरणा जागते. पण हे सामान्य व्यक्तींना अपवाद असले तरी, ईश्वर ही अशी चेतना आहे की तिचं अस्तित्वच धर्माचं मूळ आहे.

“सिद्धी” आज आपण तंत्रज्ञान, विद्या, किंवा विशेष कौशल्य म्हणून समजू शकतो. पण जे ईश्वरस्वरूपात विलीन होतात, त्यांच्यासाठी ही सर्व ‘सिद्धी’ म्हणजे फक्त दृष्टीसुख. कारण त्यांनी ‘स्वतः’ला ओळखलं आहे.

“खेळु जयाचा” — ईश्वराच्या दृष्टीने सर्व सृष्टी एक लीला आहे. आपण मात्र जीवनाच्या घटना फार गंभीरतेने घेतो. हे सांगत माऊली आपल्याला सूचित करत आहेत: साक्षात्कार झाल्यावर जीवन ही एक सहज नाटिका वाटते, ती गोष्ट असते खेळासारखी.

या ओवीतून आपल्याला तीन गोष्टी शिकायला मिळतात:
वाणीची ताकद — जी केवळ माहिती न देता लोकांच्या अंतरात्म्याला जागवते.
दर्शनाचे सामर्थ्य — जे कर्मसिद्धींपलीकडे जाऊन आत्मसाक्षात्कार देतं.
संपूर्ण आत्मज्ञानाची सहजता — जेव्हा सर्व गोष्टी आपोआप खेळासारख्या वाटतात.

संत ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीतून आपण ईश्वराच्या लीलामय, परंतु अत्यंत प्रभावी आणि सजीव रूपाचं दर्शन करतो. आणि त्याचवेळी, आपल्यालाही हे सुचवतो की आपलं जीवनही ईश्वराशी जोडल्यावर अशाच सहजतेनं आणि पूर्णतेनं भरून जाईल.