आत्मा कसा आहे ?

जो चेतनेचा चक्षु । जो इंद्रियदेशींचा अध्यक्षु ।
जो देहास्तमानीं वृक्षु । संकल्पविहंगमाचा ।। ३४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – जो चेतनेचा प्रकाशक आहे, जो इंद्रियरूपी देशाचा स्वामी आहे, आणि जो देह पडण्याच्या वेळी संकल्परूप पक्षी राहाण्याचा वृक्ष आहे.

ज्ञानेश्वर महाराजांच्या या ओवीत आत्मतत्त्वाचा अत्यंत सूक्ष्म, पण प्रभावी वेध घेतलेला दिसतो. “जो चेतनेचा चक्षु” असे म्हणताना माऊली चेतनेच्या मूळ स्रोताकडे आपल्याला नेतात. आपण सामान्यतः विचार, भावना, जाणिवा, स्मृती यांच्या रूपाने चेतनेला अनुभवतो. पण या सगळ्यांना जाणणारे जे आहे, त्या जाणिवेचेही ‘डोळे’ जे आहे, तोच हा आत्मा. डोळा जसा स्वतःला दिसत नाही पण सगळे जग दाखवतो, तसाच आत्मा स्वतः रूपरहित असूनही चेतनेला प्रकाश देतो. चेतना ज्यामुळे जागृत होते, जाणिवांना अर्थ प्राप्त होतो, ते आत्मतत्त्व म्हणजेच “चेतनेचा चक्षु” आहे.

पुढे माऊली म्हणतात—“जो इंद्रियदेशींचा अध्यक्षु”. देह हा जणू एक राज्य आहे आणि इंद्रिये ही त्या राज्यातील प्रांत. डोळे पाहतात, कान ऐकतात, त्वचा स्पर्श अनुभवते, जिभेने रस कळतो, नाकाने गंध ओळखला जातो. पण ही इंद्रिये आपापल्या परीने कार्यरत असली तरी त्यांना एकत्र बांधून ठेवणारा, त्यांना अर्थ देणारा, त्यांच्यावर अधिराज्य गाजवणारा एकच अध्यक्ष आहे तो म्हणजे आत्मा. आत्मा नसता तर इंद्रिये जिवंत असूनही निर्जीव ठरली असती. जिवंतपणाचा जो अनुभव आपल्याला येतो, तो इंद्रियांचा नसून त्यांच्या अध्यक्ष असलेल्या आत्म्याचा आहे, हे ज्ञानेश्वर या ओळीत अत्यंत सहजतेने स्पष्ट करतात.

तिसऱ्या चरणात माऊली अत्यंत काव्यमय प्रतिमा वापरतात—“जो देहास्तमानीं वृक्षु, संकल्पविहंगमाचा”. देहाचा अस्त म्हणजे मृत्यू. त्या क्षणी स्थूल देह कोसळतो, इंद्रिये कार्य थांबवतात. पण मनातील संकल्प, वासना, इच्छांचा प्रवाह मात्र थांबत नाही. हे संकल्प म्हणजे जणू पक्षी आहेत. अस्थिर, सतत उडणारे, एका जागी न राहणारे. या संकल्परूपी पक्ष्यांना मृत्यूच्या क्षणी जेथे आश्रय मिळतो, तो वृक्ष म्हणजे आत्मा. देह नष्ट झाला तरी आत्मा नष्ट होत नाही; उलट, त्याच्यावरच पुढील प्रवासाची बीजे अंकुरित होतात. जन्म-जन्मांतराचा जो प्रवाह आहे, तो या संकल्पविहंगमांच्या उड्डाणातूनच घडतो, आणि त्या उड्डाणाचा आधार म्हणजे आत्मतत्त्व.

या एका ओवीतून ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे तीन स्तरांवर वर्णन करतात. तो चेतनेचा प्रकाश आहे, इंद्रियांचा अधिपती आहे आणि मृत्यूच्या क्षणीही टिकून राहणारा, संकल्पांना आश्रय देणारा आधार आहे. आपण देह आहोत, इंद्रिये आहोत, मन आहोत अशी जी चुकीची ओळख धरून जगतो, ती या ओवीतून हळूच विरघळते. माऊली आपल्याला सांगतात की या सगळ्यांच्या पलीकडे एक साक्षी, एक अधिष्ठान, एक शाश्वत तत्त्व आहे. तेच खरे ‘आपण’ आहोत. ही जाणीव जेव्हा जीवनात खोलवर रुजते, तेव्हा मृत्यूची भीती कमी होते, इंद्रियांच्या खेळावर स्वामित्व येते आणि चेतनेचा प्रकाश अधिक निर्मळपणे अनुभवता येतो.