मन चंचल असलं तरी त्याला मार्गावर आणणं शक्य

कां जें यया मनाचें एक निकें । जे हें देखिले गोडीचिया ठाया सोके ।
म्हणोनि अनुभवसुखचि कवतिकें । दावीत जाइजे ।। ४२० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – कारण कीं, या मनाची एक गोष्ट चांगली आहे, ती ही कीं, तें ( त्याला एकदा गोडी लागली कीं ) अनुभवलेल्या गोडीच्या ठिकाणीं सवकतें. म्हणून त्याला कौतुकानें आत्मानुभवसुखच वारंवार दाखवीत जावें.

या ओवीमध्ये संतज्ञानेश्वरांनी मनाच्या एका वैशिष्ट्याची फार सुंदर उकल करून सांगितली आहे. सर्वसाधारणपणे मन हे चंचल आहे, चपळ आहे, हजारो दिशांना भटकते. पण त्याच्या या चंचल स्वभावामध्येही एक मोठा गुण आहे, आणि तो गुण म्हणजे मनाला एकदा जिथे गोडी लागली की, ते पुन्हा पुन्हा त्याच ठिकाणी धाव घेते. जणू एखाद्या लहानशा पाखराला एखाद्या झाडाच्या फळाची चव लागली की ते सतत त्या झाडावर येऊन थांबते, तसेच मनालाही ज्या अनुभवात आनंद मिळतो, त्या अनुभवाच्या ठिकाणी ते सतत धावत राहते.

ही ओवी सांगते की, साधकाने मनाचा हा स्वभाव आत्मानुभवाकडे वळवला पाहिजे. मनाला जर इंद्रियांच्या विषयांत गोडी लागली तर ते सतत विषयांच्या ठिकाणीच धावते. पण त्यालाच जर आत्मानुभवाचे सुख, शांततेचा आनंद, समाधीची मधुरता यांची गोडी लागली, तर मग ते चंचल मनही सतत त्या दिशेने धाव घेते आणि हळूहळू त्यात स्थिर होते.

मनाचे वैशिष्ट्य

मन हे मुळात निष्क्रिय नाही. ते नेहमी काही ना काही शोधत असते – कधी विषयांचा, कधी मान-सन्मानाचा, कधी पैशांचा, कधी इंद्रियसुखाचा. त्याचे हे भटकणे कधी कधी आपल्याला फार त्रासदायक वाटते. पण ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगतात की, या भटक्या मनाच्याही चालीत एक ‘निक’ आहे – एक उपयोगी बाजू आहे.

मनाला जेव्हा एखाद्या ठिकाणी ‘गोडी’ लागते, तेंव्हा ते पुन्हा पुन्हा त्याच दिशेने वळते. एखाद्या मुलाला जर गुळाचा तुकडा दिला आणि त्याची चव जिभेला लागली, तर तो वारंवार आईकडे हात पसरवून गुळाचीच मागणी करतो. तसंच मनालाही जर एकदा गोडीची ओळख झाली तर ते त्याच्या ठायीं जडते.

गोडीचा प्रश्न

आता प्रश्न असा आहे की, आपण मनाला कुठल्या गोडीची ओळख करून देतो ? साधारण माणूस मनाला विषयांची गोडी देतो – चविष्ट खाण्याची गोडी, मधुर संगीताची गोडी, सुंदर रूप पाहण्याची गोडी. ही गोडी नक्कीच मनाला भुरळ घालते, पण तिचा शेवट दुःखात होतो. कारण विषयसुखं तात्पुरती आहेत, क्षणभंगुर आहेत. पण जर साधकाने मनाला आत्मानुभवाची गोडी दाखवली, तर त्या गोडीमुळे मनाची दिशा पूर्णपणे बदलते. विषयांतील क्षणिक सुखाच्या ऐवजी आत्मानुभवात जी निर्मळ, शाश्वत शांतता आहे, तिचा आस्वाद मन घेऊ लागते.

आत्मानुभवाची गोडी

आत्मानुभव म्हणजे काय ? तो बाहेरच्या विषयांचा अनुभव नाही. डोळ्यांनी पाहिलेल्या दृश्यांचा, कानांनी ऐकलेल्या शब्दांचा, जिभेने चाखलेल्या चवीचा हा अनुभव नाही. आत्मानुभव म्हणजे आपल्या स्वतःच्या ‘स्वरूपा’ची जाणीव. जेव्हा मन बाहेरच्या चढाओढीपासून, स्पर्धेपासून, इच्छा-आकांक्षांपासून मोकळं होऊन आपल्या अंतरंगात विसावते, तेव्हा जे अद्वितीय सुख त्याला अनुभवायला मिळते, तेच आत्मानुभवसुख. हे सुख विषयांच्या पलीकडे आहे. ते सुख इतकं गहिरे आहे की, मनाला एकदा त्याची चव लागली की मग त्याला इतर काहीही आकर्षक वाटत नाही.

अनुभवसुखाचा आस्वाद

ज्ञानेश्वर म्हणतात, साधकाने मनाला सतत अनुभवसुख दाखवत राहावे. म्हणजे ध्यानधारणेच्या वेळी, जपसमाधीच्या वेळी, मन जेव्हा थोडं स्थिर होतं, शांत होतं, तेव्हा आत्मानुभवाचा क्षीणसा प्रकाश त्याला जाणवतो. त्या क्षणी साधकाने मनाला त्या आनंदाचा आस्वाद द्यावा. जणू एखाद्या छोट्या मुलाला दूध द्यायचं असेल तर सुरुवातीला त्याला गोड करून द्यावं लागतं. मग एकदा गोडी लागली की तो वारंवार मागणी करतो. तसंच मनालाही आत्मानुभवाची गोडी लावायची आहे.

मनाचा परावर्तन

ही ओवी आपल्याला शिकवते की, मनाला जबरदस्तीने आवर घालायचा नाही. मनाला मारून, दबाव टाकून शांत करणे कठीण आहे. पण त्याला योग्य दिशेने वळवणे शक्य आहे. जर मनाला आपण विषयांच्या मार्गाने जाऊ दिलं, तर ते तिथेच गुंततं. पण आपण त्याला आत्मानुभवाची चव दाखवली, तर त्याचाच गुण – पुन्हा पुन्हा गोडीच्या ठिकाणी धाव घेण्याचा – आता आत्मानुभवाकडे वळतो.

दैनंदिन जीवनातील अनुप्रयोग

साधकाने हे तत्त्व आपल्या दैनंदिन जीवनात वापरले पाहिजे. उदाहरणार्थ –

• जेव्हा जेव्हा ध्यानात बसतो, तेव्हा मन शांत झाल्यावर जे सूक्ष्म सुख जाणवतं, त्याची आठवण वारंवार मनाला करून द्यावी.
• जेव्हा विषयभोग मिळतो, तेव्हा त्याच्या अल्पकालीन स्वरूपाची जाणीव करून द्यावी आणि आत्मानुभवाच्या चिरंतन स्वरूपाशी तुलना करावी.
• वारंवार संतवाङ्मय वाचून, कीर्तन-भजन ऐकून, नामस्मरण करून मनाला त्या गोडीत रमवावं.

आध्यात्मिक प्रवासातील महत्त्व

या ओवीमधील मार्गदर्शन अत्यंत व्यावहारिक आहे. कारण साधकाला नेहमी वाटतं की, मन स्थिर होत नाही, ध्यानात बसत नाही, सतत भटकतं. पण येथे उपाय सांगितला आहे. मनाच्या स्वभावालाच आपला मित्र बनवा. मनाला एकदा योग्य गोडीची ओळख झाली की, ते स्वतःहूनच त्या दिशेने धावेल. मग साधकाला जबरदस्तीने त्याला आवरायची गरज उरत नाही.

उपमा व उदाहरणे

ज्ञानेश्वरांनी दिलेल्या या विचाराला आपण काही उपमांनी समजू शकतो –

• मधमाशी: एकदा एखाद्या फुलातील मध सापडला की मधमाशी सतत त्या फुलाभोवतीच घुटमळते.
• नदी: डोंगरातून वाहणारी नदी जिथे खोल दरी आहे, तिथे तिचं पाणी आपोआप धाव घेते.
• मुलं व खेळणी: मुलाला एखादं खेळणं आवडलं की तो वारंवार त्याच खेळण्याशी खेळतो.
• या सर्व उपमांनी हेच दिसतं की, ‘गोडी’ जिथे लागते, तिथे मन धाव घेतं. मग ती गोडी योग्य ठिकाणी लावायची – आत्मानुभवाकडे.

ही ओवी साधकाला एक महत्त्वाचा मंत्र देते. मन चंचल असलं तरी त्याला मार्गावर आणणं शक्य आहे. त्याचा स्वभावच आपल्याला मदत करू शकतो. मनाला एकदा आत्मानुभवाची गोडी लागली की, ते विषयांच्या ओढीपासून सुटून परमात्म्याच्या दिशेने धाव घेते. म्हणून साधकाने वारंवार ध्यान, नामस्मरण, आत्मचिंतन यांचा आधार घेऊन मनाला त्या गोडीत रमवावं.

ज्ञानेश्वरांचा संदेश अगदी सोपा आहे –मनाला आत्मानुभवाच्या सुखाचा गोडवा दाखवत राहा. कारण एकदा तो गोडवा चाखला की, मन पुन्हा पुन्हा तिथेच वळेल. याचाच अर्थ – आत्मानुभवसुखच कवतिकें दावीत जाइजे.