आत्मा कसा आहे ?

आत्म्याचे अस्तित्व आपण अनुभवायचे आहे. या अनुभवातून त्यांचे वेगळेपण जाणायचे आहे. त्याची जाणिव, अनुभुतीच आपणाला आत्मस्वरुप करते.आत्मज्ञानी करते यासाठी आत्मा कसा आहे ? हे शब्दात सांगून समजणे कठीण आहे. तो अनुभवाने ओळखायचा आहे. तो समजला की आपण आत्मज्ञानी होतो.

राजेंद्र कृष्णराव घोरपडे

मोबाईल – 9011087406

एवंरुप पै आत्मा । देही जें म्हणती प्रियोत्तमा ।
तें मठाकारे व्योमा । नाम जैसें ।। 1014 ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय 13 वा

ओवीचा अर्थ – हे प्रियोत्तमा अर्जुना, अशा प्रकारचा तो आत्मा देहात आहे. असे जें म्हणतात, तें म्हणजे मठाच्या आकारांत सापडलेल्या आकाशास मठाकाश म्हणण्यासारखे आहे.

आत्मा कसा आहे ? त्याचे रुप कसे आहे ? आत्मा ओळखायचा कसा ? आपणास जो दिसत नाही. तो आत्मा आपण पाहायचा कसा ? असे एक ना अनेकप्रश्न आत्म्याबाबत आपल्या मनात निश्चितच उत्पन्न होतात. आत्म्याला वास नाही. मग त्याचे अस्तित्व नाकाला कसे जाणवणार. सुगंधही नाही अन् त्याला दुर्गंधीही नाही. सुगंधाची वा दुर्गंधाची आपणाला जाणिव होते. त्यामुळे त्या वस्तुची आपणास ओळख होते. वासाने समजते की हे कोणते अत्तर आहे. विविध फुलांच्या वासावरून ती फुले ओळखता येतात. मोगऱ्याचा हार आहे की चाफ्याचा हे आपण न पाहाताही वासावरून ओळखू शकतो. वासावरून त्याची ओळख होते, पण या आत्म्याला वासच नाही मग त्याची ओळख किंवा जाणिव आपणास कशी होणार.?

आत्म्याला चवही नाही, मीठ खारट असते. साखर गोड असते. हे तो पदार्थ खाल्ल्यानंतर किंवा जिभेवर घेतल्यानंतर ओळखता येते. पण हा आत्मा बेचवआहे. मग कसा ओळखणार ? नाक, जीभ दोन्हीने त्याची जाणिव होऊ शकत नाही. त्याला आकारही नाही. निराकार आहे. तो जाडही नाही. सडपातळही नाही. असा निराकार ईश्वर स्वरुप आत्मा आपण ओळखायचा कसा ? डोळ्याला दिसायला तो प्रकाशमानही नाही. पण तो प्रकाशरहितही नाही. धूर आपण कसा ओळखतो. तो काळसर किंवा पांढरा दिसतो. प्रकाश पडल्यावर त्याचा रंगही बदलू शकतो. पेटत्या अग्नीतून बाहेर पडणारा धूर आपणास दिसत नाही. अग्नी पेटता नसेल म्हणजेच धुमसत असेल तर त्यातून बाहेर पडणारा धूर आपणास सहज दिसतो. अग्नीतून बाहेर पडणारा धूर दिसला नाही तरीही त्याला विशिष्ट वास असतो. त्यामुळे त्याची जाणिव होते. म्हणजेच प्रत्येक वस्तूची ओळख आपणास या पंचेनद्रियाने होते. तसे निराकार निर्गुण स्वरुप आत्म्याची ओळख त्याच्या अनुभुतीतून होते. त्याचे अस्तित्व आपण अनुभवायचे असते.

तो देहात आल्याने तो देह वाटत असला तरी तो देह नाही. देहापासून वेगळा आहे. स्वतंत्र आहे. तो देहात अडकलेला नाही. देहाला आकार आहे. देहातआल्याने त्याला देहरूप आत्मा असे कसे म्हणता येईल ? मठाच्या किंवा गाडग्याच्या पाण्यात आकाश दिसते किंवा त्यात आकाश सामावते म्हणजेच तेमठाकाश म्हणता येईल का ? कारण आकाशाचा आकार अमर्याद आहे. तो मठात दिसला किंवा मठात सामावला म्हणजे मठाच्या आकाराचा झाला का ?म्हणजेच आकाशाचे जसे अमर्याद रूप आपण ओळखतो, जाणतो तसे आत्म्याच्या अमर्याद स्वरुपाची आपण जाणिव करून घ्यायची आहे.

आत्म्याचे अस्तित्व आपण अनुभवायचे आहे. या अनुभवातून त्यांचे वेगळेपण जाणायचे आहे. त्याची जाणिव, अनुभुतीच आपणाला आत्मस्वरुप करते.आत्मज्ञानी करते यासाठी आत्मा कसा आहे ? हे शब्दात सांगून समजणे कठीण आहे. तो अनुभवाने ओळखायचा आहे. तो समजला की आपण आत्मज्ञानी होतो.