निष्काम कर्मयोगी बनून जगा मुक्त जीवन

जे तो आत्मबोधें तोषला । तरी कृतकार्यु देखें जाहला ।
म्हणोनि सहजें सांडवला । कर्मसंगु ।। १४७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा

ओवीचा अर्थ – कारण कीं, पाहा तो आत्मज्ञानानें संतुष्ट होऊन कृतकृत्य झालेला असतो, म्हणून त्याचा कर्माशीं संबंध सहज सुटलेला असतो.

ही ओवी संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी “ज्ञानेश्वरी”च्या तिसऱ्या अध्यायात भगवद्गीतेच्या कर्मयोगावर विवेचन करताना मांडली आहे. या ठिकाणी त्यांनी निष्काम कर्मयोगाचा गूढ अर्थ उलगडला आहे.

शब्दशः अर्थ

जे तो आत्मबोधें तोषला – जो व्यक्ती आत्मज्ञानाने संतुष्ट झाला आहे, ज्याला आत्मस्वरूपाची अनुभूती झाली आहे.
तरी कृतकार्यु देखें जाहला – त्यामुळे तो जीवनातील सर्व कर्तव्ये पार पाडून मुक्त झाला आहे; म्हणजेच त्याने जीवनाचे अंतिम ध्येय प्राप्त केले आहे.
म्हणोनि सहजें सांडवला कर्मसंगु – म्हणून तो सहजपणे कर्माच्या आसक्तीचा त्याग करतो, कारण त्याला कर्माच्या फळाची आवश्यकता उरत नाही.

निरुपण

ही ओवी कर्मयोगाचा सार सांगते. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की जो आत्मज्ञानाने संतुष्ट आहे, त्याला जगात कोणतीही अभिलाषा, इच्छा किंवा स्वार्थ उरत नाही. तो कर्म करतो, पण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

१. आत्मबोध आणि समाधान
“आत्मबोध” म्हणजे स्वतःच्या खर्‍या स्वरूपाची जाणीव होणे. हा आत्मबोध झाल्यावर माणसाच्या मनातील अज्ञान नष्ट होते आणि तो स्वतःतच तृप्त होतो. अशा स्थितीत तो कोणत्याही बाह्य गोष्टींवर अवलंबून राहत नाही. त्याला सुख-दुःख, यश-अपयश यांचा परिणाम होत नाही.

२. कृतकार्यता आणि कर्ममुक्ती
आत्मज्ञानी माणूस कर्म तर करतो, पण त्याला त्याच्या कर्माच्या फळाची चिंता राहत नाही. गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात – “योग: कर्मसु कौशलम्”, म्हणजेच कुशलतेने कर्म करणे हा योग आहे.

कर्मयोगी माणूस समाजात राहून, सर्व व्यवहार पार पाडत असतो.
पण त्याला कर्माच्या बंधनात अडकायचे नसते, म्हणून तो कर्म करत असतानाही निष्काम राहतो.
त्याच्यासाठी कर्म हे सेवा किंवा ईश्वरार्पण असते, त्यामुळे कर्माच्या बंधनात तो अडकत नाही.

३. सहजता आणि कर्मसंगाचा त्याग
“सहजें सांडवला कर्मसंगु” – म्हणजेच त्याला कर्माच्या आसक्तीचा त्याग करायला कोणतीही जबरदस्ती करावी लागत नाही.
ही मुक्ती त्याच्यासाठी सहजसाध्य होते, कारण त्याचे चित्त आता संकुचित इच्छांनी व्यापलेले नसते.
तो आपल्या कर्माचा उपयोग लोककल्याणासाठी करतो, पण त्यात त्याला अहंकार, अपेक्षा नसते.

निष्कर्ष
ही ओवी आपल्याला शिकवते की आत्मबोध झालेल्या व्यक्तीचे कर्म असते, पण आसक्ती नसते. तो समाजात राहून, कर्म करतो, पण कर्माच्या फळाच्या अपेक्षेशिवाय. अशा प्रकारे तो खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. हीच भगवद्गीतेतील कर्मयोगाची शिकवण आहे.

आचरणातील महत्त्व

आपल्या कर्माचा त्याग न करता त्यात आसक्तीचा त्याग करावा.
कर्म करताना निष्काम वृत्ती ठेवावी – यश मिळो वा न मिळो, कर्तव्य भावनेने कार्य करावे.
जीवनात आत्मबोध प्राप्त करून कर्माच्या बंधनातून मुक्ती मिळवावी.

श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी दिलेले मार्गदर्शन
या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर आपल्याला शिकवतात की –

जीवनात आत्मबोध प्राप्त करून कर्म करावे.
कर्म करण्याच्या प्रक्रियेत अडकू नये, त्याचा त्याग सहजभावे करावा.
निष्काम कर्मयोगी बनून मुक्त जीवन जगावे.
हीच संतवाणी आत्मोद्धाराचा मार्ग दाखवते