जीवनच इतरांसाठी दीपक ठरेल असे जगा…

हा संसार उमाणितें माप । कां अष्टांगसामग्रीचे दीप ।
जैसें परिमळेंचि धरिजे रूप । चंदनाचें ।। ४६३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – हा पुरुष म्हणजे संसार मोजण्याचे मापच किंवा अष्टांग योगाची सामग्री दाखविणारा जणूं दिवाच होय ! ज्याप्रमाणें सुवासानें चंदनाचें रूप धरावे.

संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीतून दिलेला आशय अत्यंत गूढ, तरीही जीवनाशी प्रत्यक्ष जोडलेला आहे. हा श्लोक केवळ आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान सांगत नाही तर मानवी जीवनाच्या मूल्यमापनाची एक सुंदर दृष्टी देतो. “संसार उमाणितें माप” – म्हणजे हा पुरुष, हा साधक किंवा ज्ञानीजन, तो संसाराचे मापदंड ठरतो. त्याच्या जीवनातून आपण जाणतो की संसार म्हणजे नेमकं काय, त्याचं परिमाण काय, आणि त्याला कसं सांभाळावं. तो स्वतःच समाजाला माप देणारा ठरतो. दुसरी उपमा – “अष्टांगसामग्रीचे दीप” – म्हणजेच अष्टांग योग हा विशाल अंधारमय मार्ग, परंतु हा साधक दीपकासारखा ठरतो, जो त्या मार्गाला प्रकाशमान करतो. आणि शेवटी, “जैसें परिमळेंचि धरिजे रूप चंदनाचें” – जसं चंदनाचं रूप त्याच्या सुगंधात प्रकट होतं, तसं या साधकाचं रूप त्याच्या आचरणात, त्याच्या जीवनमूल्यात आणि त्याच्या साधनेतून अनुभवता येतं.

हे सर्व एकत्र केल्यावर आपल्याला अशी जाणीव होते की खरा साधक हा केवळ स्वतःपुरता सीमित नसतो. तो समाजाचा मापदंड ठरतो, योगमार्गाचा दीपस्तंभ ठरतो आणि चंदनाच्या सुवासासारखा अदृश्य असूनही सर्वत्र जाणवणारा असतो.

संसाराचे मोजमाप : आदर्श पुरुषाचे जीवन

ज्ञानेश्वर सांगतात की खरा साधक हा संसाराचे माप आहे. आपण एखाद्या वस्तूचे मोजमाप करायला मापपट्टी वापरतो. तसंच योग्य-अयोग्य, चांगलं-वाईट, सुख-दुःख, शांती-अशांती यांचं खऱ्या अर्थानं मोजमाप आपण करु शकतो, तर ते या ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनाकडे पाहूनच.

आपण पाहतो की बहुतांश वेळा माणूस स्वतःच्या इच्छांच्या, वासनांच्या किंवा समाजाच्या दबावाखाली वागत असतो. त्यामुळे त्याचं जीवन बऱ्याचदा विसंगत होतं. पण जेव्हा एखादा साधक ज्ञानाच्या प्रकाशाने, विवेकाच्या आधाराने आणि योगाच्या शिस्तीने जगतो, तेव्हा त्याचं प्रत्येक कृत्य हे जगाला एक मोजपट्टी ठरतं.
– तो कसा वागतो?
– तो किती संयमित राहतो ?
– सुख-दुःखात तो कसा समतोल राखतो ?
– लोभ, मत्सर, राग अशा प्रवृत्ती त्याच्यावर कशा प्रभाव पाडू शकत नाहीत ?

ही त्याची जीवनशैली म्हणजेच संसार मोजण्याचे खरे माप ठरते.

अष्टांग योगाचा दीप

योगशास्त्रात पतंजलींनी अष्टांग योग सांगितला – यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी. हा मार्ग गडद अंधारासारखा आहे. साधकाला सुरुवातीला हा मार्ग फार कठीण, धूसर आणि अनाकलनीय वाटतो. परंतु जेव्हा असा ज्ञानी पुरुष समोर असतो, तेव्हा तोच दीपक ठरतो.

त्याचं जीवन हेच एक प्रकारचं ग्रंथ असतं. तो बोलून सांगतो तेवढंच नाही, तर तो जगतो तसं त्याचं अस्तित्वच शिकवण ठरतं. एका दीपकामुळे अंधारात कितीतरी लोकांना दिशा मिळते. तसंच, साधकाचं जीवन पाहून दुसऱ्यांना योगमार्गावर चालण्याची प्रेरणा मिळते.

हा दीप अष्टांगाच्या सामग्रीला प्रकाशित करतो. यम-नियमांचे पालन कसं करायचं, आसनात स्थिरता कशी साधायची, प्राणायामातून मनशांती कशी मिळवायची, धारणा-ध्यानातून एकाग्रता कशी घडवायची – हे सर्व कृतीतूनच समाजाला समजतं. म्हणूनच तो खऱ्या अर्थानं “अष्टांगसामग्रीचे दीप” ठरतो.

चंदनाचा सुवास : अप्रत्यक्ष पण परिणामकारक

ज्ञानेश्वर शेवटी अत्यंत सुंदर उपमा देतात. चंदन हे लाकूड आहे. त्याचं बाह्य रूप साधं आहे. परंतु त्याचं खरं सौंदर्य कुठं आहे? – त्याच्या सुवासात. तो सुवास सर्वत्र पसरतो. आपण चंदन पाहिलं नाही तरी त्याचा सुवास आपल्या मनाला स्पर्श करतो.

साधकाचं जीवन हे असंच असतं. तो अहंकाराने स्वतःला दाखवत नाही. त्याला प्रसिद्धी नको असते. पण त्याच्या विचारांचा, त्याच्या सान्निध्याचा, त्याच्या वागणुकीचा सुगंध समाजात पसरत राहतो. एखाद्या वाक्याने, एखाद्या कृतीने किंवा केवळ त्याच्या शांत उपस्थितीनेही लोकांना प्रेरणा मिळते.

चंदनाचा सुवास केवळ एका कोपऱ्यात मर्यादित राहत नाही. तो जिथं जाईल, तिथं त्याचा गंध जाणवतो. तसेच ज्ञानी पुरुषाचं व्यक्तिमत्त्व – ते काळ आणि अवकाशाच्या सीमा ओलांडून पसरतं. आज आपण संतांच्या वचनांचा, त्यांच्या कृतींचा प्रभाव अनुभवतो, तो या उपमेचाच प्रत्यय आहे.

जीवनातील उपयोजन

या ओवीचा गाभा केवळ तत्वज्ञानापुरता मर्यादित नाही. आपणही आपल्या जीवनात हे विचार लागू करू शकतो.

संसार मोजण्याचं माप – आपण स्वतः कसं वागत आहोत, आपले निर्णय किती शहाणपणाचे आहेत, आपण इतरांना कोणता आदर्श दाखवतो, याचा विचार करणे.
अष्टांग योगाचा दीप – आपलं आचरण, आपली शिस्त, आपलं आरोग्य, मन:शांती या गोष्टींना योगमार्गाने आकार देणं.
चंदनाचा सुवास – आपलं अस्तित्व, आपली वृत्ती ही अहंकाराविना असावी. प्रसिद्धीची गरज नाही; पण आपल्या वागण्याने, बोलण्याने, विचारांनी इतरांना आनंद, शांती आणि प्रेरणा मिळाली पाहिजे.

हे तीन स्तर जिथे एकत्र येतात, तिथं माणूस खऱ्या अर्थानं साधक ठरतो.

आजच्या संदर्भात

ज्ञानेश्वरांची ही शिकवण तेराव्या शतकातील आहे, पण ती आजही तितकीच लागू आहे. आजचा संसार हा वेगाने बदलतो आहे. भौतिक सुखांची धडपड, ताण-तणाव, तुटलेली नाती, एकाकीपणा – या सगळ्यात माणूस हरवून जातो. त्याला मोजमाप हरवतं. काय खरं, काय खोटं, काय योग्य, काय अयोग्य – हे गोंधळलेलं असतं. अशावेळी अशा साधकांची गरज भासते, जे समाजाला खरे मापदंड देतात.

त्याचप्रमाणे, अष्टांग योगाची आवश्यकता आज अधिक आहे. मानसिक आरोग्य, शारीरिक शिस्त, जीवनशैली यासाठी योग हा दीपच आहे. आणि शेवटी, चंदनाच्या सुवासासारखं आपलं अस्तित्व समाजात पसरवणं – हीच खरी आवश्यकता आहे. कारण आजचा समाज गोंगाटाने, जाहिरातींनी, प्रसिद्धीने भरलेला आहे. पण जे शांतपणे कार्य करतात, त्यांचा गंध कायम राहतो.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला सांगते की साधक हे मोजमाप आहे, दीप आहे आणि सुवास आहे. हे तीन गुण जर एखाद्या जीवनात आले, तर ते जीवन स्वतःपुरतं राहात नाही. ते इतरांना दिशा दाखवतं, इतरांना आधार देतं आणि जगाला आनंदाचा सुवास देतं.

अशा साधकाचं जीवन म्हणजे जणू ज्ञानेश्वरीत सांगितलेल्या भक्तियोगाचं आणि कर्मयोगाचं अद्भुत मिश्रण आहे. ते एकाच वेळी व्यक्तीला उन्नत करतं आणि समाजालाही समृद्ध करतं. म्हणूनच संत ज्ञानेश्वरांच्या वाणीचा हा गाभा – “जगायचं असं की आपलं जीवनच इतरांसाठी दीपक ठरेल, आणि आपली उपस्थितीच चंदनाच्या सुवासासारखी असेल.”