ज्ञानाच्या बाजारपेठेत हरवत चाललेली मानवविद्या

एका बाजूला कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा सायन्स आणि तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने बदलणाऱ्या जगात करिअरच्या नव्या संधी उभ्या राहत आहेत; तर दुसऱ्या बाजूला भाषा, इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि समाजशास्त्र यांसारख्या मानवविद्या विद्यापीठांच्या काठावर ढकलल्या जात आहेत. रोजगाराच्या बाजारपेठेत “उपयुक्त” ठरणाऱ्या शिक्षणाला वाढती प्रतिष्ठा मिळत असताना, विचारशीलता, नैतिकता आणि सांस्कृतिक जाण घडवणाऱ्या शाखांचे अस्तित्वच धोक्यात आले आहे. प्रश्न केवळ अभ्यासक्रमांच्या बदलाचा नाही; तर भविष्यात भारताला कसा समाज घडवायचा आहे, याचाही आहे.

राजेंद्र घोरपडे, संपादक, इये मराठीचिये नगरी

भारतातील उच्च शिक्षणाच्या नकाशावर गेल्या दोन दशकांत एक मोठा बदल स्पष्ट दिसू लागला आहे. एकेकाळी विद्यापीठांच्या कॅम्पसमध्ये भाषा, इतिहास, तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र किंवा समाजशास्त्र यांसारख्या शाखांचा जो बौद्धिक दबदबा होता, तो आता विज्ञान, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन आणि माहिती-तंत्रज्ञानाच्या लाटेत मागे पडताना दिसतो. “करिअर” आणि “रोजगार” या दोन शब्दांनी आज शिक्षणाचा केंद्रबिंदू व्यापला आहे. विद्यार्थ्यांच्या निवडी आता ज्ञानाच्या उत्कटतेवर नव्हे, तर पगाराच्या आकड्यांवर ठरत आहेत. त्यामुळे भारतीय विद्यापीठांतील मानव्यविद्या आणि सामाजिक शास्त्रे एका निर्णायक वळणावर उभी आहेत.

भारताच्या आर्थिक सर्वेक्षणानुसार उच्च शिक्षणातील सकल प्रवेश प्रमाण (GER) २०१४-१५ मधील २३.७ टक्क्यांवरून २०२४-२५ मध्ये २८.४ टक्क्यांपर्यंत पोहोचले आहे. विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांची संख्याही मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. मात्र प्रवेश वाढला म्हणून सर्व शाखा समान प्रमाणात वाढल्या, असे नाही. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित म्हणजेच STEM शाखांकडे विद्यार्थ्यांचा ओढा प्रचंड वाढला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा सायन्स, सायबर सुरक्षा, मशीन लर्निंग, बायोटेक्नॉलॉजी यांसारख्या अभ्यासक्रमांनी तरुणांच्या आकांक्षा व्यापल्या आहेत.

यामागे केवळ तंत्रज्ञानाचे आकर्षण नाही; तर जागतिक अर्थव्यवस्थेची दिशा आहे. आयटी उद्योग, स्टार्टअप संस्कृती, जागतिक रोजगारबाजार, परदेशातील संधी आणि उच्च पगार या सगळ्यांनी STEM शाखांना सामाजिक प्रतिष्ठा दिली. भारतातील मध्यमवर्गीय कुटुंबासाठी शिक्षण हे केवळ ज्ञानाचे साधन नसून आर्थिक सुरक्षिततेचा मार्ग बनले. त्यामुळे अभियांत्रिकी किंवा व्यवस्थापनाकडे झुकणारा कल नैसर्गिक ठरला.

परंतु या बदलाचा दुसरा चेहरा अधिक गंभीर आहे. भाषा, इतिहास, तत्त्वज्ञान किंवा अर्थशास्त्र यांसारख्या शाखांतील प्रवेश सातत्याने घटत आहेत. अनेक राज्यांमध्ये कला शाखेतील महाविद्यालये रिकामी पडत आहेत. केरळमधील सरकारी आणि अनुदानित महाविद्यालयांमध्ये गेल्या पाच वर्षांत तब्बल २५ टक्के प्रवेश घटल्याचे अहवाल सांगतात. भारतातील अनेक विद्यापीठांना आता विद्यार्थ्यांसाठी जाहिराती कराव्या लागत आहेत.

मानव्यविद्यांच्या या घसरणीमागे सामाजिक मानसिकताही कारणीभूत आहे. “Arts ला गेलास म्हणजे कमी मार्क्स” हा दृष्टिकोन अजूनही समाजात टिकून आहे. विज्ञान म्हणजे बुद्धिमत्ता आणि कला म्हणजे पर्याय अशी चुकीची विभागणी शिक्षणव्यवस्थेत खोलवर रुजली आहे. परिणामी, प्रतिभावान विद्यार्थीही सामाजिक दबावामुळे STEM शाखांकडे वळतात.

याहून अधिक चिंताजनक बाब म्हणजे, विद्यापीठांची धोरणेही आता “रोजगाराभिमुखता” या निकषाभोवती फिरू लागली आहेत. खाजगी विद्यापीठे आणि स्वयंअर्थसहाय्यित संस्था अशा अभ्यासक्रमांवर भर देतात, ज्यातून लगेच बाजारपेठ निर्माण होईल. त्यामुळे भाषा, इतिहास किंवा तत्त्वज्ञानासारख्या शाखा आर्थिकदृष्ट्या “अनुत्पादक” ठरवल्या जात आहेत. एका अभ्यासानुसार जागतिक स्तरावरही उच्च शिक्षण व्यवस्थेत “उपयुक्त ज्ञान” आणि “बाजारपेठीय कौशल्य” यांना जास्त महत्त्व दिले जात आहे.

परंतु प्रश्न असा आहे की, समाज केवळ अभियंते आणि कोडर यांच्या बळावर टिकतो का ? विज्ञानाला दिशा देणारी नैतिकता कुठून येते? कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात मानवी मूल्यांची जपणूक कोण करणार ? इतिहास न समजणारा समाज भविष्य घडवू शकतो का ?

आज जगभरात एआय आणि तंत्रज्ञानाची क्रांती सुरू आहे. विद्यापीठे अभ्यासक्रम बदलत आहेत. भारतातील अनेक विद्यापीठे एआय (AI)-केंद्रित शिक्षण पद्धतीकडे झुकत आहेत. चीन, अमेरिका, दक्षिण कोरिया, सिंगापूर यांसारखे देश संशोधन आणि तांत्रिक नवकल्पनांमध्ये प्रचंड गुंतवणूक करत आहेत. एआय संशोधनातील जागतिक प्रकाशनांमध्ये चीनने अमेरिकेलाही मागे टाकल्याचे काही संशोधन दाखवते.

मात्र याच काळात पाश्चिमात्य देशांमध्ये एक वेगळी चर्चा सुरू आहे. अमेरिकेत संगणकशास्त्रातील प्रवेशातही काही प्रमाणात घट होत असल्याचे अहवाल सांगतात. कारण तंत्रज्ञान क्षेत्रातील रोजगार बाजार बदलतो आहे. कंपन्या आता केवळ कोडिंग कौशल्य नव्हे, तर समस्या सोडविण्याची क्षमता, संवादकौशल्य, सांस्कृतिक समज आणि नैतिक निर्णयक्षमता यांना अधिक महत्त्व देऊ लागल्या आहेत.

OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) च्या अहवालानुसार STEM शाखा जागतिक स्तरावर महत्त्वाच्या असल्या, तरी कला आणि मानवविद्यांचे प्रमाण अजूनही लक्षणीय आहे. OECD देशांमध्ये बॅचलर पदवीधारकांपैकी सुमारे २२ टक्के विद्यार्थी कला आणि मानवविद्या शाखांतील आहेत. याचा अर्थ असा की विकसित देशांनी STEM चा स्वीकार केला, पण मानवविद्यांना पूर्णपणे नाकारले नाही. उलट, अनेक अग्रगण्य विद्यापीठांनी “interdisciplinary education” वर भर दिला आहे.

उदाहरणार्थ, Harvard University, Stanford University, University of Oxford किंवा Massachusetts Institute of Technology यांसारख्या संस्थांमध्ये अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांना तत्त्वज्ञान, इतिहास, साहित्य किंवा समाजशास्त्र शिकणे अनिवार्य केले जाते. कारण तंत्रज्ञानाचा मानवी परिणाम समजून घेण्यासाठी मानवविद्या आवश्यक मानल्या जातात.

भारतात मात्र शिक्षण अजूनही विभागलेले आहे. विज्ञानाचा विद्यार्थी साहित्यापासून दूर राहतो आणि कला शाखेतील विद्यार्थी गणित किंवा तंत्रज्ञानापासून घाबरतो. ही दरी धोकादायक आहे. कारण भविष्यातील जगाला “एकाच शाखेतील तज्ज्ञ” नव्हे, तर अनेक क्षेत्रांचे एकत्रित आकलन असलेले नागरिक लागणार आहेत.

अर्थशास्त्र या शाखेची स्थिती मात्र वेगळी आहे. पारंपरिक कला शाखेचा भाग असूनही अर्थशास्त्राने स्वतःला डेटा, वित्त, सार्वजनिक धोरण आणि जागतिक व्यापाराशी जोडले. त्यामुळे अर्थशास्त्राकडे विद्यार्थ्यांचा कल तुलनेने टिकून आहे. दिल्ली, मुंबई, बेंगळुरू, पुणे यांसारख्या शहरांतील प्रमुख विद्यापीठांमध्ये अर्थशास्त्र अभ्यासक्रम अजूनही अत्यंत स्पर्धात्मक आहेत. मात्र ग्रामीण आणि निमशहरी भागात परिस्थिती वेगळी आहे. तिथे भाषा आणि सामाजिक शास्त्रांना “करिअर नसलेली क्षेत्रे” म्हणून पाहिले जाते.

भाषाशाखांची अवस्था अधिक कठीण आहे. इंग्रजी वगळता भारतीय भाषांच्या अभ्यासक्रमांना पुरेसे विद्यार्थी मिळत नाहीत. संस्कृत, फारसी, प्राकृत, उर्दू किंवा प्रादेशिक भाषांच्या विभागांमध्ये शिक्षकसंख्या कमी होत आहे. हे केवळ शैक्षणिक संकट नाही; तर सांस्कृतिक संकट आहे. भाषा ही समाजाची स्मृती असते. भाषेचे दुर्लक्ष म्हणजे इतिहास आणि परंपरेपासून तुटणे होय.

इतिहास शाखेबाबतही अशीच स्थिती आहे. राजकीय वादविवादांमध्ये इतिहास चर्चेत असला, तरी इतिहासाचा सखोल अभ्यास करणारे विद्यार्थी कमी होत आहेत. संशोधनासाठी निधी मर्यादित आहे. संग्रहालये, अभिलेखागारे आणि संशोधन संस्थांना पुरेशी चालना मिळत नाही.

मात्र विरोधाभास असा की, जगभरात “सांस्कृतिक अध्ययन”, “डिजिटल ह्युमॅनिटीज”, “पब्लिक हिस्ट्री”, “भाषिक तंत्रज्ञान”, “वर्तन अर्थशास्त्र”, “पर्यावरणीय समाजशास्त्र” यांसारख्या नव्या शाखांना महत्त्व वाढत आहे. कारण हवामान बदल, स्थलांतर, लोकशाही, डिजिटल गोपनीयता, AI नैतिकता यांसारख्या प्रश्नांची उत्तरे केवळ विज्ञान देऊ शकत नाही. त्यासाठी मानवी समाजाचे आकलन आवश्यक आहे.

भारतासाठी हे विशेष महत्त्वाचे आहे. जगातील सर्वांत मोठी युवा लोकसंख्या असलेल्या देशाने केवळ रोजगाराभिमुख शिक्षणावर भर दिला, तर तो “कौशल्ययुक्त कामगार” तयार करेल; पण “विचारशील समाज” तयार होणार नाही. विद्यापीठांचे उद्दिष्ट केवळ नोकरी देणे नसते; तर नागरिक घडवणे असते.

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० ने बहुविषयक शिक्षणावर भर दिला आहे. विद्यार्थ्यांना विषय निवडीचे स्वातंत्र्य, संशोधनाभिमुख शिक्षण आणि कौशल्यविकास यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. पण धोरण आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी यामध्ये मोठी दरी आहे. ग्रामीण भागातील विद्यापीठांमध्ये अजूनही पायाभूत सुविधा, शिक्षकांची कमतरता आणि संशोधन निधीची समस्या कायम आहे.

आजचा सर्वात मोठा प्रश्न हा आहे की, शिक्षणाचे उद्दिष्ट काय असावे? जर विद्यापीठे केवळ उद्योगांना लागणारे कर्मचारी तयार करण्याचे केंद्र बनली, तर लोकशाही, संस्कृती आणि बौद्धिक स्वातंत्र्य यांचे काय? विज्ञान आणि तंत्रज्ञान अत्यावश्यक आहेत; पण त्यांना मानवी संवेदनशीलतेची जोड नसेल, तर समाज अधिक यांत्रिक होईल.

जगातील मोठी विद्यापीठे आता “STEM + Humanities” या समन्वयाकडे परतत आहेत. भारतानेही ही दिशा स्वीकारली पाहिजे. अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांनी इतिहास वाचला पाहिजे, तर साहित्याच्या विद्यार्थ्यांनी डेटा आणि डिजिटल तंत्रज्ञान समजून घेतले पाहिजे.

कारण शेवटी प्रश्न रोजगाराचा नाही; तर सभ्यतेचा आहे. विज्ञान समाजाला वेग देते, पण मानवविद्या त्या वेगाला दिशा देतात. दिशा हरवलेला वेग अनेकदा विनाशाकडे नेतो.