एआयच्या वळणावर मराठी : ओळख, आव्हाने आणि नव्या वाटा

एआयच्या वेगवान युगात माणूस आणि मशीन यांच्यातील सीमा धूसर होत चालल्या आहेत. मशीन आता लिहू लागले आहे, बोलू लागले आहे; पण या बदलत्या काळात एक प्रश्न अधिक ठळकपणे समोर येतो—आपल्या भाषांचे, विशेषतः मराठीचे, भवितव्य काय? तंत्रज्ञानाच्या प्रचंड लाटेत मराठी हरवणार का, की याच नव्या युगात ती अधिक सक्षम, समृद्ध आणि जागतिक होणार? या प्रश्नाच्या उंबरठ्यावर उभे राहून मराठीची ओळख, तिच्यासमोरील आव्हाने आणि एआयमुळे खुल्या झालेल्या नव्या शक्यता यांचा विचार करणे आज अत्यंत आवश्यक ठरते.

राजेंद्र घोरपडे

एआयच्या या झपाट्याने धावणाऱ्या युगात आपण एका विचित्र वळणावर उभे आहोत. एका बाजूला मशीन माणसासारखे बोलायला लागले आहे, लिहायला लागले आहे, तर दुसऱ्या बाजूला माणूस मात्र स्वतःच्या भाषेकडे थोडासा कुतूहलाने, तर थोडासा दुर्लक्षाने पाहताना दिसतो. अशा वेळी मराठी भाषेचे भवितव्य काय, हा प्रश्न विचारला जातो, आणि तो विचारताना अनेकांच्या आवाजात काळजी असते, तर काहींच्या चेहऱ्यावर एक निरागस आश्चर्य.

भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसते, ती संस्कृतीची, विचारांची, भावनांची आणि ओळखीची वाहक असते. मराठी ही भाषा तर विशेषच. तिच्या शब्दांत गंध आहे, तिच्या वाक्यांत लय आहे, आणि तिच्या अभिव्यक्तीत एक वेगळीच आत्मीयता आहे. पण एआयच्या या काळात, जिथे इंग्रजीचा दबदबा आहे, तिथे मराठीचा आवाज कधी कधी थोडासा मंदावल्यासारखा वाटतो.

आजचा तरुण मोबाईलवर टाईप करताना ‘काय करतोयस?’ ऐवजी ‘kya krtoy?’ लिहितो. त्याला ते सोयीचे वाटते, जलद वाटते. पण या सोयीच्या मागे भाषेचा जो सूक्ष्म गाभा आहे, तो हळूहळू सैलावत चालला आहे. भाषा बदलते, हे खरे; पण ती बदलताना तिचे मूळ गमावू नये, ही जबाबदारीही आपलीच आहे.

एआयच्या संदर्भात पाहिले, तर मराठीसमोरचे पहिले मोठे आव्हान म्हणजे डिजिटल उपस्थिती. इंग्रजीत माहितीचा महासागर आहे, तर मराठीत अजूनही अनेक विषयांवर पुरेशी सामग्री उपलब्ध नाही. एखादा विद्यार्थी एखाद्या विषयावर शोध घेतो, तेव्हा त्याला मराठीत उत्तर मिळाले तर तो मराठीकडे वळेल; अन्यथा तो सहजपणे इंग्रजीकडे वळतो. एआय मॉडेल्सही ज्या भाषेत अधिक डेटा मिळतो, त्या भाषेत अधिक सक्षम होतात. त्यामुळे मराठीसाठी अधिकाधिक दर्जेदार, विविध प्रकारची डिजिटल सामग्री निर्माण होणे अत्यावश्यक आहे.

दुसरे आव्हान म्हणजे तांत्रिक सुसंगतता. अनेकांना अजूनही मराठीत टाईप करणे अवघड वाटते. कीबोर्ड, फॉन्ट, सॉफ्टवेअर या सगळ्यांमध्ये मराठीचा वापर सुलभ व्हायला हवा. सुदैवाने, गेल्या काही वर्षांत यात सुधारणा झाली आहे. व्हॉईस टायपिंग, ऑटो ट्रान्सलेशन, टेक्स्ट-टू-स्पीच या तंत्रज्ञानामुळे मराठीचा वापर सोपा झाला आहे. एआयमुळे आता मराठीत लिहिणे, वाचणे आणि ऐकणे अधिक सहज झाले आहे.

पण केवळ तंत्रज्ञान उपलब्ध असणे पुरेसे नाही; त्याचा वापर करण्याची मानसिकताही तयार व्हायला हवी. अनेकदा आपणच मराठी टाळतो. ‘मराठीत बोललं तर चालेल का?’ हा प्रश्न अजूनही काही ठिकाणी विचारला जातो, आणि हा प्रश्नच आपल्या मनातील न्यूनगंड दाखवतो. भाषा मोठी की छोटी नसते; तिचा वापर करणाऱ्यांच्या आत्मविश्वासावर तिची उंची ठरते.

एआयच्या युगात मराठीने स्वतःला कसे जुळवून घेतले आहे, हे पाहिले तर चित्र इतके निराशाजनकही नाही. आज अनेक अॅप्स, वेबसाईट्स, आणि प्लॅटफॉर्म्स मराठीला समर्थन देतात. बातम्या, ब्लॉग्स, यूट्यूब व्हिडिओज, पॉडकास्ट्स मराठीत सामग्री तयार करणाऱ्यांची संख्या वाढत आहे. काही तरुण मराठीत स्टँड-अप करतात, काही जण सोशल मीडियावर मराठी विनोद, कथा, कविता शेअर करतात. हीच तर भाषा जिवंत ठेवणारी ऊर्जा आहे.

एआयच्या मदतीने आता मराठी भाषांतर अधिक अचूक होत आहे. एका भाषेत लिहिलेले दुसऱ्या भाषेत सहजपणे रूपांतरित करता येते. यामुळे मराठी वाचकांना जगभरातील ज्ञान सहज उपलब्ध होऊ शकते. त्याचबरोबर मराठीत निर्माण झालेले साहित्यही इतर भाषांमध्ये पोहोचू शकते. म्हणजेच, एआय ही केवळ आव्हान नाही, तर एक मोठी संधीही आहे.

पण या संधीचा फायदा घेण्यासाठी काही गोष्टी लक्षात ठेवाव्या लागतील. मराठीतील शब्दसंपदा समृद्ध करणे, नवीन संज्ञा तयार करणे, आणि त्या वापरात आणणे आवश्यक आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अर्थशास्त्र, व्यवस्थापन अशा क्षेत्रांमध्ये मराठीचा वापर वाढवणे गरजेचे आहे. अन्यथा, मराठी केवळ घरात बोलली जाणारी भाषा राहील, आणि बाहेरच्या जगात इंग्रजीचाच वापर होईल.

शिक्षण क्षेत्रातही मराठीचा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. लहानपणी मातृभाषेत शिक्षण मिळाले, तर मुलांची बौद्धिक वाढ अधिक चांगली होते, असे अनेक संशोधन सांगतात. पण प्रत्यक्षात, इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांकडे कल वाढत आहे. पालकांना वाटते की इंग्रजी म्हणजे प्रगतीचा मार्ग. यात काही अंशी तथ्य असले, तरी मराठीकडे पाठ फिरवणे योग्य नाही. दोन्ही भाषा आत्मसात करता येतात, आणि त्यातूनच खऱ्या अर्थाने सर्वांगीण विकास होतो.

एआयच्या युगात मराठीचे भवितव्य हे केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून नाही, तर आपल्या वृत्तीवर अवलंबून आहे. आपण मराठीचा अभिमान बाळगतो का ? आपण मराठीत लिहितो, वाचतो, बोलतो का ? की फक्त ‘मराठी दिवस’ साजरा करून समाधान मानतो ?

भाषा टिकवण्यासाठी मोठमोठे उपक्रम, धोरणे आवश्यक आहेतच; पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे दैनंदिन वापर. घरात, मित्रांमध्ये, सोशल मीडियावर जिथे शक्य आहे तिथे मराठीचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे. एआय आपल्याला साधने देऊ शकते; पण भाषा जिवंत ठेवण्याची जबाबदारी आपलीच आहे.

आज एआय कविता लिहिते, कथा तयार करते, अगदी निबंधही लिहून देते. पण त्या शब्दांत भावना असतात का ? त्या वाक्यांत अनुभवाची उब असते का ? हे प्रश्न विचारावे लागतात. मशीन कितीही प्रगत झाले, तरी मानवी अनुभवाची खोली, भाषेतील सूक्ष्मता, आणि भावनांची नाजूकता हे गुण अजूनही माणसाकडेच आहेत. आणि हेच गुण मराठीसारख्या भाषेला जिवंत ठेवतात. अनुभवातून आलेले लिखाण आजही प्रभावी ठरते. कारण मशिनला अनुभव सांगता येत नाही. तो बोध त्याच्याकडे नाही. यासाठी मानसाने अनुभवातून लिहिणे सोडू नये.

मराठीचे भवितव्य अंधारमय आहे, असे म्हणणे अतिशयोक्ती ठरेल; पण ते आपोआप उज्ज्वल होईल, असे गृहित धरणेही चुकीचे आहे. प्रयत्न करावे लागतील, आणि ते सातत्याने करावे लागतील. एआयच्या या युगात मराठीने मागे राहू नये, तर पुढे जावे, यासाठी सर्वांनी मिळून काम करणे गरजेचे आहे.

शेवटी, भाषा ही नदीसारखी असते. ती वाहत राहिली, तर स्वच्छ राहते; थांबली, तर गढूळ होते. मराठीची ही नदीही वाहती ठेवायची आहे. नवीन शब्दांनी, नवीन विचारांनी, आणि नवीन तंत्रज्ञानाने समृद्ध करत. एआय हा या प्रवाहातील एक नवीन वळण आहे. या वळणावर आपण घाबरून थांबायचे, की उत्साहाने पुढे जायचे, हा निर्णय आपलाच आहे.

मराठीला भविष्य आहे का, हा प्रश्न विचारण्यापेक्षा आपणच मराठीचे भविष्य आहोत, हे लक्षात घेतले, तर कदाचित उत्तर शोधण्याची गरजच उरणार नाही.