अवधानाचे महात्म्य : ज्ञानेश्वरीतील अद्भुत तत्त्वज्ञान

या ओवीतील चंद्र आणि अमृत ही दोन प्रतीके विशेष लक्षवेधी आहेत. चंद्र शीतलतेचे प्रतीक आहे, तर अमृत जीवनाचे प्रतीक आहे. संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की श्रोत्यांचे लक्ष या दोन्हीपेक्षा श्रेष्ठ आहे. म्हणजेच त्यात शीतलताही आहे आणि जीवनदायी शक्तीही आहे. हे रूपक आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते. ज्ञानप्राप्तीसाठी केवळ बुद्धी पुरेशी नसते; त्यासाठी प्रेम, नम्रता आणि ग्रहणशीलता आवश्यक असते. जेव्हा श्रोता या भावनेने ऐकतो, तेव्हा ज्ञानाचे शब्द जिवंत होतात.

संपादन – राजेंद्र घोरपडे

परि आतां चंद्रापासोनि निववितें । जें अमृताहूनि जीववितें ।
तेणें अवधानें कीजो वाढतें । मनोरथा माझिया ।। २४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – तर, आतां चंद्रापेक्षां शांत करणारें व अमृताहूनहि जीवित वाढविणारें, असें जें आपलें लक्ष, त्या लक्षानें माझ्या मनोरथाची वाढ करावी.

ज्ञानेश्वरी या अद्वितीय ग्रंथातील नवव्या अध्यायातील “परि आतां चंद्रापासोनि निववितें…” ही ओवी अत्यंत कोमल, प्रेममय आणि अध्यात्मिक नात्याचे दर्शन घडवणारी आहे. संतकवी संत ज्ञानेश्वर यांनी या ओवीतून श्रोत्यांशी असलेले आपले जिव्हाळ्याचे नाते इतक्या सहजपणे व्यक्त केले आहे की, ती केवळ तत्त्वज्ञानाची ओवी न राहता प्रेम, विश्वास आणि आत्मीयतेचा एक सुंदर संवाद ठरते.

ज्ञानेश्वरीतील अनेक ओव्या भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान स्पष्ट करतात; परंतु काही ओव्या अशा आहेत की ज्या केवळ तत्त्वज्ञान मांडत नाहीत, तर त्या आध्यात्मिक नात्याचा अनुभव घडवतात. ही ओवी त्यापैकीच एक आहे. येथे संत ज्ञानेश्वर श्रोत्यांना उद्देशून बोलत आहेत. गीतेचे गूढ तत्त्वज्ञान सांगताना ते स्वतःला गुरुच्या आसनावर बसवून आदेश देत नाहीत, तर श्रोत्यांशी स्नेहपूर्ण संवाद साधतात. त्यांची ही शैली अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

ओवीतील पहिला शब्द “परि आतां” हा साधा असला तरी त्यात एक विशिष्ट भाव आहे. याआधी त्यांनी जे काही सांगितले, त्यानंतर आता एक नवीन विचार, एक नवीन विनंती ते श्रोत्यांसमोर ठेवत आहेत. जणू ते म्हणत आहेत—आत्तापर्यंत आपण जे ऐकले, ते मनापासून ग्रहण केले; आता पुढील कथनासाठी तुमचे लक्ष अधिक एकाग्र व्हावे. ही विनंती साधी नाही; ती प्रेमळ आहे.

यानंतर ते म्हणतात—“चंद्रापासोनि निववितें”. चंद्र हा भारतीय काव्यात शांतता, शीतलता आणि समाधान यांचे प्रतीक मानला जातो. दिवसाचा उष्ण ताप शांत करणारा चंद्र जसा थंडावा देतो, तसा तो मनालाही प्रसन्न करतो. संत ज्ञानेश्वर येथे सांगतात की श्रोत्यांचे लक्ष, त्यांचे अवधान, चंद्रापेक्षाही अधिक शीतल आणि शांत करणारे आहे. हा अत्यंत सुंदर रूपकात्मक विचार आहे.

सामान्यतः आपण असे म्हणतो की चंद्रप्रकाश मनाला शांत करतो. पण संत ज्ञानेश्वर त्याहीपेक्षा अधिक उंचीचा विचार मांडतात. ते म्हणतात की श्रोत्यांचे एकाग्र लक्ष चंद्रापेक्षा अधिक शांत करणारे आहे. याचा अर्थ असा की श्रोत्यांची जिव्हाळ्याची उपस्थिती, त्यांचे प्रेम आणि त्यांची ग्रहणशीलता हे संत ज्ञानेश्वरांसाठी अत्यंत मौल्यवान आहे.

यानंतरची ओळ आणखी प्रभावी आहे—“जें अमृताहूनि जीववितें”. अमृत म्हणजे अमरत्व देणारे द्रव्य, असे पुराणकथांमध्ये सांगितले जाते. देव-दानवांनी समुद्रमंथन करून जे अमृत मिळवले, ते पिणाऱ्याला अमरत्व प्राप्त होते अशी कल्पना आहे. परंतु संत ज्ञानेश्वर येथे सांगतात की श्रोत्यांचे लक्ष हे अमृतापेक्षाही अधिक जीवंत करणारे आहे.

याचा अर्थ असा की अमृत शरीराला अमरत्व देईल; परंतु श्रोत्यांचे प्रेमळ लक्ष संतांच्या विचारांना, त्यांच्या शब्दांना जीवन देणारे आहे. वक्ता कितीही ज्ञानी असला, त्याचे विचार कितीही मौल्यवान असले, तरी श्रोत्यांचे लक्ष नसल्यास त्या विचारांना अर्थ उरत नाही. जणू एखादे सुंदर बीज असले, पण ते पेरण्यासाठी सुपीक जमीन नसेल, तर त्याचा उपयोग होत नाही.

संत ज्ञानेश्वरांना हे चांगले ठाऊक होते की ज्ञानाचा खरा अर्थ तेव्हाच प्रकट होतो, जेव्हा तो प्रेमाने आणि लक्षपूर्वक ऐकला जातो. त्यामुळे ते श्रोत्यांच्या अवधानाला अमृतापेक्षा श्रेष्ठ मानतात.

“तेणें अवधानें कीजो वाढतें मनोरथा माझिया” — या ओळीत संत ज्ञानेश्वरांची अत्यंत नम्र भावना व्यक्त होते. ते म्हणतात की तुमच्या या लक्षामुळे माझ्या मनोरथाची वाढ होवो. येथे ‘मनोरथ’ म्हणजे त्यांची अंतःकरणातील इच्छा. ती इच्छा म्हणजे भगवद्गीतेचे गूढ तत्त्वज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचवण्याची.

संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीता या संस्कृत ग्रंथाचे अत्यंत सुंदर मराठी भाषांतर आणि निरूपण केले. त्या काळात संस्कृत भाषा सर्वसामान्यांना सहज समजणारी नव्हती. त्यामुळे गीतेतील गहन तत्त्वज्ञान सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचत नव्हते. संत ज्ञानेश्वरांनी ही दरी भरून काढण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी अत्यंत साध्या, ओवीबद्ध मराठीत गीतेचे तत्त्वज्ञान सांगितले. परंतु हा प्रयत्न यशस्वी होण्यासाठी श्रोत्यांची साथ आवश्यक होती. म्हणूनच ते श्रोत्यांना विनंती करतात की तुमचे लक्ष, तुमची एकाग्रता आणि तुमचे प्रेम यामुळे माझा हा मनोरथ फळाला येईल.

या ओवीतून संत ज्ञानेश्वरांचा स्वभावही स्पष्ट दिसतो. ते अत्यंत विद्वान होते; परंतु त्यांच्या ज्ञानात अहंकार नव्हता. उलट ते स्वतःला श्रोत्यांवर अवलंबून मानतात. हा संतस्वभावाचा महत्त्वाचा गुण आहे. खरा संत कधीही स्वतःला मोठा मानत नाही; तो नेहमी नम्र राहतो. संत ज्ञानेश्वरांचे जीवनही अत्यंत विलक्षण होते. अल्पवयातच त्यांनी अद्भुत ज्ञान प्राप्त केले आणि समाजाला अध्यात्माचा मार्ग दाखवला. परंतु त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात नम्रता, करुणा आणि प्रेम हे गुण सतत दिसून येतात.

या ओवीत आणखी एक सूक्ष्म अर्थ दडलेला आहे. येथे ‘अवधान’ हा शब्द केवळ ऐकण्यापुरता मर्यादित नाही. तो अंतःकरणाने ग्रहण करण्याचा अर्थ व्यक्त करतो. एखादी गोष्ट आपण कानांनी ऐकू शकतो; पण ती मनात उतरली, हृदयाला स्पर्श केला, तरच ती खऱ्या अर्थाने समजते. संत ज्ञानेश्वरांना अशीच ग्रहणशीलता अपेक्षित आहे. ते श्रोत्यांना सांगतात की तुम्ही केवळ शब्द ऐकू नका; तर त्या शब्दामागील भाव समजून घ्या. त्या भावात सहभागी व्हा. तेव्हा ज्ञानाचे खरे फळ मिळेल.

या ओवीतील चंद्र आणि अमृत ही दोन प्रतीके विशेष लक्षवेधी आहेत. चंद्र शीतलतेचे प्रतीक आहे, तर अमृत जीवनाचे प्रतीक आहे. संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की श्रोत्यांचे लक्ष या दोन्हीपेक्षा श्रेष्ठ आहे. म्हणजेच त्यात शीतलताही आहे आणि जीवनदायी शक्तीही आहे. हे रूपक आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते. ज्ञानप्राप्तीसाठी केवळ बुद्धी पुरेशी नसते; त्यासाठी प्रेम, नम्रता आणि ग्रहणशीलता आवश्यक असते. जेव्हा श्रोता या भावनेने ऐकतो, तेव्हा ज्ञानाचे शब्द जिवंत होतात.

ज्ञानेश्वरीतील अनेक ठिकाणी संत ज्ञानेश्वर श्रोत्यांशी अशाच आत्मीयतेने संवाद साधतात. ते कधी श्रोत्यांना मित्र मानतात, कधी कुटुंबातील सदस्यासारखे संबोधतात. त्यामुळे त्यांचे निरूपण अत्यंत जिवंत वाटते. ही ओवी आपल्याला एक सुंदर जीवनतत्त्वही सांगते. एखाद्या कार्यासाठी केवळ एक व्यक्ती पुरेशी नसते; त्यासाठी अनेकांच्या सहकार्याची गरज असते. संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञान सांगितले; पण ते लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी श्रोत्यांचे प्रेम आणि लक्ष आवश्यक होते.

आजच्या काळातही हा संदेश अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आपण कोणतेही काम करत असलो—शिक्षण, कला, साहित्य किंवा समाजकार्य—त्यासाठी श्रोत्यांची, वाचकांची किंवा सहकाऱ्यांची साथ आवश्यक असते. जेव्हा लोक प्रेमाने आणि लक्षपूर्वक आपल्या कार्याकडे पाहतात, तेव्हा त्या कार्याला नवे जीवन मिळते. या ओवीतून संत ज्ञानेश्वरांनी एक आदर्श गुरु-शिष्य नातेही दाखवले आहे. गुरु केवळ शिकवणारा नसतो; तो शिष्यांच्या प्रेमावर आणि विश्वासावरही अवलंबून असतो. आणि शिष्य केवळ ऐकणारा नसतो; तो ज्ञानाच्या प्रवाहात सक्रिय सहभागी असतो.

अशा प्रकारे “परि आतां चंद्रापासोनि निववितें…” ही ओवी केवळ एक काव्यपंक्ती नाही; ती संत ज्ञानेश्वरांच्या हृदयातील प्रेम, नम्रता आणि अध्यात्मिक दृष्टिकोन यांचे सुंदर दर्शन घडवते. श्रोत्यांच्या लक्षाला त्यांनी चंद्र आणि अमृतापेक्षा श्रेष्ठ मानले आहे, कारण त्यांना ठाऊक होते की प्रेमाने ऐकलेले ज्ञानच खऱ्या अर्थाने जिवंत राहते. या ओवीतून आपल्याला एक अत्यंत मोलाचा संदेश मिळतो—ज्ञान देणारा जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच ज्ञान ग्रहण करणारा देखील महत्त्वाचा आहे. जेव्हा दोघांमध्ये प्रेम, विश्वास आणि एकाग्रता असते, तेव्हा ज्ञानाचा प्रवाह अखंड आणि जीवनदायी बनतो.

म्हणूनच संत ज्ञानेश्वरांची ही विनम्र विनंती आजही आपल्याला स्पर्श करते. ती आपल्याला सांगते की ऐकण्याची कला हीही एक साधना आहे. जेव्हा आपण मनपूर्वक ऐकतो, तेव्हा त्या ऐकण्यातून ज्ञानाचा प्रकाश निर्माण होतो. आणि कदाचित म्हणूनच संत ज्ञानेश्वर श्रोत्यांना म्हणतात—तुमचे लक्ष चंद्रापेक्षाही अधिक शीतल आहे, अमृतापेक्षाही अधिक जीवनदायी आहे; त्या लक्षाने माझ्या या अध्यात्मिक मनोरथाला फुलू द्या. ही भावना समजली, तर ही ओवी केवळ शब्द न राहता अनुभव बनते—ज्ञान आणि प्रेम यांच्या संगमातून जन्मलेला एक अद्वितीय आध्यात्मिक अनुभव.