अनामातून नामाकडे: अज्ञानाने घडवलेला परमात्म्याचा आभास

ज्ञानदेव या ओवीतून एक गूढ पण अत्यंत वास्तव सत्य उलगडतात—परमात्मा जसा आहे तसा आपण पाहत नाही, तर आपल्या मर्यादित समजुतीनुसार त्याला नाव, रूप, कर्म आणि देहधर्म लावतो. हीच मानवी अज्ञानाची सूक्ष्म पण मूलभूत चूक आहे.

राजेंद्र घोरपडे

येतुलेनि अनामा नाम । मज अक्रियासि कर्म ।
विदेहासि देहधर्म । आरोपिती ।। १५६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – यामुळे नांव नसलेल्या मला ते नांव देतात. वस्तुतः मी क्रियाशून्य असून मी क्रिया करतो असे म्हणतात व देहादि मर्यादेने रहित असलेल्या मला जन्ममरणादिक जे देहधर्म त्यांचा संबंध लावतात.

ज्ञानदेव या ओवीत अत्यंत सूक्ष्म पण मूलभूत असा आध्यात्मिक गैरसमज उलगडून दाखवतात. परमात्मा, जो स्वरूपतः निराकार, निर्गुण आणि अनाम आहे, त्याला आपण आपल्या मर्यादित बुद्धीच्या चौकटीत बसवण्यासाठी नाव-रूप देतो. खरे पाहता, ज्याला कोणतेही निश्चित स्वरूप नाही, ज्याचे अस्तित्व सर्वत्र समान रीतीने पसरलेले आहे, त्याला एका नावात किंवा प्रतिमेत बंदिस्त करणे ही आपल्या मनाची गरज असते—परमसत्याची नव्हे.

याचप्रमाणे, जो स्वतःमध्ये पूर्णतः अक्रिय आहे, ज्याच्यात कोणत्याही प्रकारची कर्तृत्वाची भावना नाही, त्यालाच आपण ‘तो करतो’, ‘तो घडवतो’ असे म्हणत कर्माशी जोडतो. येथे ज्ञानदेव आपल्याला सूचित करतात की, कर्तेपणाचा हा भाव हा आपल्या अज्ञानातून निर्माण होतो. प्रत्यक्षात परमात्मा हा केवळ साक्षीभावाने सर्व पाहणारा आहे; तो कुठल्याही कृतीचा कर्ता नाही. पण आपल्या अनुभवाच्या मर्यादेमुळे आपण प्रत्येक घडामोडीला एखाद्या कर्त्याशी जोडण्याचा प्रयत्न करतो आणि तेथेच ही चुकीची कल्पना निर्माण होते.

तसेच, जो विदेह आहे—म्हणजे ज्याला देह, जन्म, मृत्यू या कोणत्याही देहधर्मांचा स्पर्शही नाही—त्यालाच आपण जन्मला आला, तो मरण पावला, असे म्हणत देहाच्या बंधनात अडकवतो. ही मानवी प्रवृत्ती आहे की, आपण जे अनुभवतो त्याच निकषांवर सर्व काही मोजतो. म्हणूनच, जे आपल्या आकलनाच्या पलीकडे आहे, त्यालाही आपण आपल्या अनुभवाच्या चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न करतो.

ज्ञानदेवांचा हा संदेश अतिशय गूढ असला तरी त्याचा आशय स्पष्ट आहे—आपण जे काही परमात्म्याबद्दल मानतो, त्यातील बरेचसे हे आपल्या मनाचे आरोप (projection) आहेत. परमसत्य हे या सर्व संकल्पनांच्या पलीकडे आहे. त्याला नाव नाही, रूप नाही, कर्म नाही आणि देहधर्मांचा संबंधही नाही. हे जाणले की, आपल्या समजुतीतील बंधने सैल होऊ लागतात आणि आपण खऱ्या अर्थाने त्या निरपेक्ष सत्याच्या जवळ जाऊ लागतो.