‘निवृत्ती’ म्हणजे संन्यास नव्हे, तर जगण्यातली मुक्ती

जया ऐक्याचिया उतारा । बोधाचा जोडला तारा ।
मग निवृत्तीचिया पैल तीरा । झेंपावले जें ।। १०० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – व ज्यांना जीव व परमात्मा यांच्या ऐक्यरूपी उतार असलेल्या पाण्यात ज्ञानरूपी सोपी पायवाट सांपडून मग जें पलीकडच्या निवृत्तीरूपी तीराकडे वळलें.

या ओवीत ज्ञानदेवांनी आत्मज्ञानाच्या प्रवासाचा अखेरचा टप्पा सांगितला आहे. या काही शब्दांत त्यांनी जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्या ऐक्याचा, त्यातून निर्माण होणाऱ्या ज्ञानप्रकाशाचा आणि अखेरीस मिळणाऱ्या निवृत्तीचा अद्भुत अनुभव व्यक्त केला आहे. ही ओवी म्हणजे एका साधकाच्या आध्यात्मिक प्रवासाची परिपूर्ण परिणती आहे — अज्ञानातून ज्ञानाकडे, ज्ञानातून ऐक्याकडे आणि ऐक्यातून निवृत्तीकडे जाण्याची कथा.

“जया ऐक्याचिया उतारा” — या ओवीचा हा पहिला अर्धा शब्दांश स्वतःच एक चित्र आहे. ‘उतारा’ म्हणजे नदीचा उतार — जिथून प्रवाह सहज वाहू लागतो. या रूपकातून ज्ञानदेव म्हणतात की ज्यांना जीव आणि परमात्मा यांच्या ऐक्याचा उतार सापडतो, त्यांच्या जीवनाचा प्रवाह सहजतेने ‘ब्रह्म’ या समुद्राकडे जाऊ लागतो. साधक जेव्हा द्वैताच्या जगात झगडतो. “मी” आणि “तो”, “माझं” आणि “त्याचं”, “कर्तं” आणि “भोक्ता” — अशा भेदांनी व्यापलेला असतो, तेव्हा त्याला प्रत्येक क्षण संघर्षमय वाटतो. पण एकदा का त्याला “मी आणि परमात्मा वेगळे नाहीत” हे कळले, म्हणजेच जीव-परमात्मा ऐक्याची अनुभूती झाली, की मग त्याचे सगळे द्वंद्व विरघळते.

जसे नदी पाण्याच्या प्रवाहाला उतार मिळाला की ती सहज वाहू लागते, तसेच आत्म्याला परमात्म्याशी एकात्मतेचा उतार मिळाला की त्याचे जगण्याचे ओझे हलके होते. तो ‘कर्म’ करतो, पण त्यात अहंकार नसतो; ‘कृती’ होते, पण ‘कर्तेपणा’ नसतो. हीच त्या ऐक्याची ओळख — जिथे सगळे काही घडते, पण “मी करतो” असे काहीच राहत नाही.

हे ऐक्य म्हणजे दोन वस्तूंचे एकत्र येणे नव्हे. ते अनुभवात्मक विलय आहे. नदी आणि समुद्र एकत्र आले की नदी राहात नाही, ती समुद्र होते; तसेच जीव आणि परमात्मा यांचे ऐक्य झाले की “जीव” ही संकल्पनाच नाहीशी होते. तो परमात्मा होऊन राहतो. ‘अहं’ विरघळतो आणि उरते ते फक्त ‘सत्त्व’. यालाच उपनिषदांनी “तत्त्वमसि” म्हटले, आणि ज्ञानदेवांनी “ऐक्याचा उतारा” म्हणून सुंदर शब्दांत मांडले.

यानंतर ते म्हणतात — “बोधाचा जोडला तारा”.
‘बोध’ म्हणजे जाणीव, जागरूकता, चेतना — आणि ‘तारा’ म्हणजे जोडणी, नाते, संपर्क.
अज्ञानाच्या अंधारात मनुष्य स्वतःपासून, ईश्वरापासून, आणि सत्यापासून तुटलेला असतो. त्याच्या अंतःकरणातली तार जणू सुटलेली असते — त्यामुळे त्याच्याकडे ‘बोधाचा प्रवाह’ पोहोचत नाही. तो बाह्य जगात धडपडतो, ज्ञानाची आकांक्षा बाळगतो, पण आतल्या प्रकाशाशी संपर्क तुटलेला असल्याने तो अंधारातच राहतो.

एकदा का साधकाला अंतर्बोधाची जागा मिळाली — म्हणजे ‘मी कोण आहे?’ या प्रश्नाचे उत्तर स्वतःच्या अनुभूतीत सापडले — की त्याची अंतर्गत तार पुन्हा जोडली जाते. जणू वीज गेल्यानंतर इलेक्ट्रिक लाइन पुन्हा जोडल्यावर सर्व दिवे प्रज्वलित होतात, तसे मनातील प्रत्येक कोपरा प्रकाशमान होतो.

या अवस्थेत साधकाचे अंतःकरण ‘बोधाशी जोडलेले’ राहते. तो सतत जागृत असतो, पण ती जागृती बाहेरच्या वस्तूंवर नसून स्वतःच्या अंतरंगातील साक्षीवर असते. हीच ‘साक्षीभाव’ अवस्था. ती साध्या बुद्धीच्या कल्पनेपलीकडची आहे. बोधाचा तारा जोडला म्हणजे जगाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते. बाहेर जे घडते ते बदलत नाही, पण त्याकडे पाहणारा ‘मी’ बदलतो. पूर्वी जे दुःख वाटायचे ते आता अनुभव म्हणून स्वीकारले जाते, जे सुख वाटायचे ते आता क्षणिक आनंद म्हणून समजले जाते.

हा बोध स्थिर झाल्यावर मनुष्याची वृत्ती सतत शांत राहते. तो प्रत्येक गोष्टीत ‘तोच’ पाहतो — सुख-दुःखात, माणसात, निसर्गात, स्वतःत. या अवस्थेत त्याच्या चेतनेचा प्रवाह सतत परमात्म्याशी जोडलेला असतो. जसे झाड मातीपासून रस घेत राहते आणि हिरवे राहते, तसेच त्याचे जीवन सतत ज्ञानरूपी रसाने ओतप्रोत राहते.

या ओवीचा शेवटचा अंश आहे — “मग निवृत्तीचिया पैल तीरा झेंपावले जें.”
‘निवृत्ती’ म्हणजे सर्व कर्म, सर्व इच्छा, सर्व द्वैत यांचा विसर. हे शब्द ऐकताना ‘निवृत्ती’ म्हणजे काहीतरी नकारात्मक वाटते, पण ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने ती नकारात्मक नाही — ती परिपूर्णता आहे. जेव्हा काहीच करण्यास उरत नाही, कारण सर्व काही झालेले असते, तेव्हाची स्थिती म्हणजे निवृत्ती.

जीव आणि परमात्मा यांचे ऐक्य उमगले, बोधाचा तारा जोडला गेला, तेव्हा साधक जगाच्या किनाऱ्यावर उभा राहतो — पण तो किनारा म्हणजे परलोक नव्हे, तर पूर्ण शांतीचा प्रदेश. तेथे मनाचे तरंग शमलेले असतात, इच्छा आणि अहंकार विरलेले असतात, आणि अंतःकरणात केवळ एकच अनुभूती उरते — “मीच ते सर्व”.

ज्ञानदेव म्हणतात — अशा साधकांनी “झेंप” घेतली आहे.
‘झेंपावले’ हा शब्द विलक्षण आहे — कारण त्यात परिश्रमाचा परिणाम, पण सहजतेची छटा आहे. साधकाने तप, साधना, गुरुसेवा, आत्मचिंतन यातून अनेक वर्षे प्रयत्न केले असतात. पण शेवटचा क्षण, जेव्हा तो परमात्म्याच्या तीरावर पोहोचतो, तो ‘झेंप’ घेतल्यासारखा — क्षणात घडतो. ही झेप मिळते ती केवळ कृपेने.

जसा पक्षी आपले पंख पसरवून आकाशात उडतो आणि मागे वळून पाहत नाही, तसाच ज्ञानी व्यक्ती संसाराच्या दाट जंगलातून एक झेप घेऊन निवृत्तीच्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचतो. त्या क्षणी त्याला पुन्हा परतीचा मार्ग नसतो, कारण तो आता स्वतःला आणि ईश्वराला एकरूप अनुभवत असतो.

या ओवीत ‘ऐक्य’, ‘बोध’ आणि ‘निवृत्ती’ हे तीन शब्द ज्ञानयोगाच्या क्रमाची पूर्ण रूपरेखा मांडतात. आधी साधक प्रयत्नाने मन शांत करतो, इंद्रियांना आवर घालतो, विचारांना दिशा देतो — हा प्रयत्न म्हणजे प्रवासाची सुरुवात. नंतर गुरुच्या कृपेने, सत्संगाने आणि आत्मचिंतनाने त्याला “मी कोण?” हा प्रश्न अंतःकरणाला भिडतो — आणि उत्तर म्हणून त्याला “मी तेच आहे” हा अनुभव येतो. ही अनुभूती स्थिर झाली की मनात प्रकाश निर्माण होतो — हाच “बोधाचा तारा”. त्या प्रकाशाने सर्व भेद नष्ट होतात, आणि मग माणूस बाहेरच्या संसारात वावरत असला तरी आतून पूर्ण निवृत्त असतो.

ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टिकोनातून ‘निवृत्ती’ म्हणजे संन्यास नव्हे, तर जगण्यातली मुक्ती. अशा माणसाला काही सोडायचे नसते; तो जे काही करतो, ते परमात्म्याच्या इच्छेप्रमाणे घडते. तो जगतो, पण त्याला “मी जगतो” अशी भावना नसते. तो कार्य करतो, पण “मी कर्ता आहे” असा गर्व नसतो. तो बोलतो, पण प्रत्येक शब्दात परमात्म्याचा उच्चार असतो. हीच खरी निवृत्ती — जीवंत अवस्थेत मिळालेला मोक्ष.

या ओवीतील सौंदर्य हे केवळ तात्त्विक नाही; त्यात भावनात्मक गोडवा आहे. ‘ऐक्याचा उतार’ ही प्रतिमा जशी नदीची आठवण करून देते, तसेच ती साधकाच्या अंतःकरणातील प्रवाहाची अनुभूती देते. साधकाच्या हृदयात ‘मी आणि तू’ यातील ताणतणाव, अहंकाराचे दगड, इच्छांचे खडक असतात. पण गुरुच्या कृपेने जेव्हा ज्ञानरूपी पाऊस पडतो, तेव्हा ते सारे वितळतात आणि मनाचा प्रवाह मुक्त होतो. या प्रवाहाला जेव्हा ईश्वररूपी समुद्राचा उतार मिळतो, तेव्हा तो सहजतेने वाहू लागतो.

‘बोधाचा तारा’ ही दुसरी प्रतिमा — जणू रात्रीच्या अंधारात आकाशातील तारा. अज्ञानाच्या काळोखात हा तारा दिशादर्शक ठरतो. साधक हरवलेला असतो, पण ज्ञानाचा तारा त्याला योग्य दिशा दाखवतो. त्या प्रकाशाशी जोडला गेल्यावर त्याचे पाऊल ठाम होते.

आणि मग ‘निवृत्तीचा तीर’ — ती अंतिम किनार. नदीचा प्रवास संपतो, पण ती नाहीशी होत नाही; ती समुद्राचा भाग बनते. तसेच ज्ञानी माणूस मरत नाही; तो ‘सर्वांमध्ये जीवंत’ राहतो. तो जगाचा भाग बनतो, पण जगात त्याला कोणतेही बंधन उरत नाही.

आजच्या आधुनिक जगात ही ओवी किती उपयुक्त आहे हे आपण पाहू शकतो. आज माणूस बाहेरच्या यशासाठी धडपडतो, पण आतल्या शांततेपासून तुटलेला असतो. त्याचा “बोधाचा तारा” सुटलेला आहे — त्यामुळे तो कितीही यशस्वी असला, तरी अपूर्ण वाटतो. ज्ञानेश्वरांची ही ओवी सांगते की बाहेरचा प्रवास नाही, तर आतला प्रवास करा. स्वतःला ओळखा, आपल्या चेतनेला ‘ऐक्याच्या उतारावर’ सोडा — आणि तुम्हाला दिसेल की जीवन स्वतःच वाहू लागले आहे.

निवृत्ती म्हणजे पलायन नव्हे; ती आहे एक अंतर्गत निश्चलता. जशी नदी समुद्रात मिळाली की तिचा प्रवाह थांबत नाही, पण तो शांत होतो. आपणही जगात कार्यरत राहू शकतो, पण मनाने निवृत्त राहू शकतो. हीच ज्ञानेश्वरीची खरी शिकवण आहे.

या काही शब्दांत ज्ञानदेवांनी सांगितलेले तत्त्व म्हणजे संपूर्ण अध्यात्माचा सारांश आहे. जीव आणि परमात्मा हे दोन नसून एकच आहेत — हे कळले की अज्ञानाचा अंधार नाहीसा होतो. जेव्हा या सत्याशी आपला बोध जोडला जातो, तेव्हा आपले सर्व कर्म आणि विचार प्रकाशित होतात. आणि त्या प्रकाशात आपोआप निवृत्ती मिळते — कारण जे जाणतो की “मी सर्व आहे”, त्याला काही मिळवायचे उरत नाही.

अशा साधकासाठी मग जीवन म्हणजे मुक्त प्रवाह, प्रत्येक क्षण म्हणजे ध्यान, आणि प्रत्येक कृती म्हणजे ईश्वराची लीला. तो स्वतःचा शोध संपवून अनंतात विलीन होतो. ‘ऐक्याचा उतार’ त्याला दिशा देतो, ‘बोधाचा तारा’ त्याला प्रकाश देतो, आणि ‘निवृत्तीचा तीर’ त्याला अंतिम विसावा देतो.

ज्ञानदेवांनी ही ओवी लिहिली तेव्हा ते स्वतः त्या अनुभवात न्हात होते. त्यामुळे या काही शब्दांत केवळ विचार नाही, तर अनुभवाचा तेजोमय प्रवाह आहे. तो प्रवाह आजही वाचकाला अंतर्बोध देतो, कारण हा बोध काळाच्या पलिकडे आहे — तो प्रत्येक हृदयात उगवणाऱ्या ‘ज्ञानाच्या सूर्याचा’ किरण आहे.

अशा रीतीने या एका ओवीत ज्ञानेश्वरांनी सांगितले की, ज्यांना जीव-परमात्म्याच्या ऐक्याचा उतार सापडला, ज्यांचा बोधाचा तारा ज्ञानाशी जोडला गेला, त्यांनी निवृत्तीच्या तीरावर झेप घेतली — आणि मग त्यांच्या प्रवासाला शेवट उरला नाही, कारण ते स्वतःच ‘संपूर्णतेचा’ भाग बनले.