चैतन्यस्वरूप आत्मा’कडे नेणारा दिव्य मार्गदर्शक दीप

जें आकाराचा प्रांतु । जें मोक्षाचा एकांतु ।
जेथ आदि आणि अंतु । विरोनी गेले ।। ३२१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – जें आकाराचा शेवट आहे. जें मोक्षाचे निश्चयाचे ठिकाण आहे. ज्या ठिकाणी आरंभ आणि शेवट ही नाहीशी झाली आहेत.

ज्ञानदेवांनी अध्याय सहाव्यातील या ओवीत अत्यंत सूक्ष्म आणि अंतिम अवस्थेचे वर्णन केले आहे. ही अवस्था म्हणजे योगसाधनेतील चरम, जिथे ‘आकार’ नाहीसा होतो, ‘मोक्ष’ प्राप्त होतो, आणि ‘आदि’ व ‘अंत’ या कालबद्ध संकल्पनांचा लय होतो. या ओवीतून एकात्मता, निर्विकल्पता, व निराकारी सत्याचे दर्शन घडते. ही ओवी वेदांत, योग आणि भक्तिमार्ग या तिन्ही प्रवाहांचा संगम साधणारी आहे.

आकाराचा प्रांतु – ‘आकाराचा शेवट.’ जिथे सर्व नाव-रूपांची परिसीमा संपते.
मोक्षाचा एकांतु – ‘मोक्षाचा निवांत प्रदेश.’ जिथे आत्मा स्वतंत्र, मुक्त आणि निवृत्त झाला आहे.
जेथ आदि आणि अंतु विरोनी गेले – जिथे प्रारंभ आणि समाप्ती, जन्म आणि मरण या कल्पनाच नाहीशा झाल्या आहेत.

ही अवस्था म्हणजे निर्गुण, निराकार ब्रह्मरूप अवस्था आहे. जिथे सर्व द्वैत मिटले आहे, आकाराची बंधनं उरलेली नाहीत, आणि साधक मोक्षरूप शांततेत विलीन झाला आहे.

निरुपणाचा विस्तार :
‘आकाराचा प्रांतु’ – नांव-रूपाचा शेवट :

“आकार” हा शब्द आपल्या साऱ्या इंद्रियगोचर जगताचा प्रतिनिधी आहे. आकार म्हणजे रूप, गंध, शब्द, रस, स्पर्श – म्हणजेच अहं आणि ममतेचा संपूर्ण व्यापार. सर्व सृष्टी या नाव-रूपांनी भरलेली आहे.
योगसाधना ही प्रारंभ होते मनाच्या स्थिरीकरणापासून. पण पुढे जाऊन ज्या क्षणी साधक ‘साक्षीभावा’त येतो, त्याच क्षणी तो ‘आकाराच्या सीमा’ ओलांडू लागतो. जिथे ‘मी’ आणि ‘ते’ यामध्ये भेद उरत नाही, ती अवस्था म्हणजे “आकाराचा प्रांत” – आकार, कल्पना, भाव, शब्द, अभिमान या सर्वांचा शेवट.
उदाहरणार्थ, समुद्रातल्या लाटा पाहिल्या, तर त्या निरनिराळ्या असतात. पण त्या लाटांची ‘स्वतःची’ असणारी ओळख म्हणजे ‘आकार.’ लाट नष्ट झाली, की उरते फक्त ‘समुद्र.’ तशीच अवस्था इथे सुचवली आहे – आपले शरीर, मन, बुद्धी, अहं यांचा आकार गळून पडतो आणि शुद्ध ब्रह्मभाव टिकून राहतो.

‘मोक्षाचा एकांतु’ – एकरस, निर्विकल्प शांती :

मोक्ष म्हणजे काय? अनेकदा मोक्षाच्या कल्पना विविध प्रकारांनी मांडल्या जातात –
कोणी म्हणतो, जन्म-मरणाच्या चक्रातून मुक्ती.
कोणी म्हणतो, ईश्वराशी एकरूपता.
कोणी म्हणतो, द्वैत नाहीसे होणे.

पण इथे “एकांतु” हा शब्द अत्यंत खोल आहे. मोक्ष म्हणजे एकांत, म्हणजे द्वितीयाहीन अवस्था. जिथे दुसरं काहीच उरत नाही. जिथे साधक, साध्य, साधन – हे तिन्ही विलीन होतात. हा एकांत एकटेपणा नाही, तर पूर्णतेचा एकांत आहे. जिथे ईश्वर आणि जीव यामधील भेदच उरत नाही.

श्रीमद्भगवद्गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात –
“न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते”
ज्ञानाच्या तुल्य दुसरे पवित्र काही नाही.

या ‘ज्ञानाची’ परिणती म्हणजे ‘एकांत मोक्ष.’ ही अवस्था सांगते की – आपण ज्या “असण्याच्या” किंवा “नसण्याच्या” कल्पनांत अडकलेलो आहोत, त्यापलीकडे एक अनादी-अनंत अस्तित्व आहे, जे मोक्षरूप आहे.

‘जेथ आदि आणि अंतु विरोनी गेले’ – काल आणि कारणाचा लय :
‘आदि’ आणि ‘अंत’ या कल्पना ‘कालबद्ध’ आहेत. म्हणजेच, कुठे तरी सुरुवात आहे, कुठे तरी समाप्ती आहे, असा आपला बौद्धिक विचार असतो. पण त्या बौद्धिक विचारालाच “अविद्या” म्हणून योगशास्त्र ओळखतं.

ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात, अशी एक अवस्था आहे जिथे “सुरुवात आणि शेवट” या संकल्पनाच नाहीशा झाल्या आहेत.
याचा अर्थ असा की, तेथील अवस्था ही काल आणि कारणांच्या मर्यादेच्या बाहेरची आहे.
ती नित्य आहे.
ती अविनाशी आहे.
ती स्व-स्वरूप आहे.

आदि आणि अंत ही दोन्ही संकल्पना ‘मन’ आणि ‘बुद्धी’ यामध्ये वावरणाऱ्या जीवाला लागू होतात. पण जेव्हा साधक हे द्वैत ओलांडून जातो, तेव्हा कालाचा परिणाम होत नाही. तेथे काळ नाही, कारण नाही, प्रारंभ नाही, परिणती नाही – उरतो तो शुद्ध साक्षीभाव.

योगसाधनेच्या प्रवासात या अवस्थेचे स्थान :
या ओवीतील अनुभव साधकाला सहजसाध्य होत नाही. तो यम-नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि अखेर समाधी – अशा आठ पायऱ्यांमधून जातो.
प्रपंचाच्या आहारी गेलेला जीव ‘स्वरूप’ विसरतो.
योगाच्या साह्याने हा जीव आत वळतो. आणि मग ध्यानात पूर्णपणे स्थिर झाल्यावर ‘आकाराचा प्रांत’ अनुभवतो. मग मोक्षाच्या ‘एकांत’ शांतीत स्थिर होतो. आणि अखेरीस त्याच्या ‘आदि’ व ‘अंत’ या संकल्पनांचाही लय होतो. अशा स्थितीत ‘मी’पणा उरत नाही. ‘माझं’पणा उरत नाही. ‘काही हवंय’ किंवा ‘काही नकोय’ याही इच्छा उरत नाहीत.

या अवस्थेचा अनुभव – संतांचा दृष्टिकोन :
ज्ञानेश्वर माऊली, समर्थ रामदास, एकनाथ महाराज, तुकाराम महाराज – या सगळ्यांनी हे ‘एकरूप ब्रह्म’ आपल्या अभंगांतून, ओव्यांतून उलगडून सांगितले.

तुकाराम म्हणतात –
“माझे मीजपणे गेले | आता मी हरिपंढरी उभा केले ||”
याचा अर्थच तोच – ‘मी’पणा नाहीसा होणे आणि त्या पलीकडे असलेल्या ब्रह्मरूपात स्वतःचं तादात्म्य साधणे. ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी त्या अंतिम अवस्थेचे यथार्थ चित्रण करते.

वास्तविक जीवनात या ओवीचा अर्थ :
आजचा माणूस ‘आकारांमध्ये’ अडकलेला आहे – रूप, पैसा, पद, शरीर, नातेसंबंध, विचार, मतभेद. ही सगळी ‘आकार’ रुपी साखळी आहे.
मोक्ष म्हणजे या साखळीतून मुक्ती.
‘एकांत’ शब्दाने इथे हे सांगितले आहे की, ही अवस्था समाजात राहूनही साधता येते – ती अंतरंगातली स्थिती आहे.
‘आदि’ आणि ‘अंत’ म्हणजे मनाचं भविष्यात वावरणं आणि भूतकाळात अडकणं. जेव्हा साधक ‘वर्तमानात’ येतो, ‘साक्षी’ बनतो, तेव्हा त्याला ‘काल’ अडकवू शकत नाही.

उपसंहार :
ही ओवी फक्त ध्यानाच्या अति-प्रगत अवस्थेचे वर्णन नसून, ती एक दिशादर्शक आहे.
ज्ञानेश्वर माऊली आपल्याला सांगत आहेत –
“साधना करत राहा, अंतर्मुख व्हा, अहंकाराचे आवरण गाळून टाका, आणि मग स्वतःच त्या आकारशून्य, मोक्षरूप, कालातीत अवस्थेत एकरूप व्हा.”
हीच ती अवस्था आहे. जिथे काही ‘साध्य’ करायचं नसतं. काही ‘मिळवायचं’ नसतं, फक्त “स्वरूपात स्थिर राहायचं” असतं.

हे आत्मसाक्षात्काराचं एक अत्युच्च, आत्मतृप्त चित्र आहे. जिथे आकार नाही, जेथून मोक्ष फुलतो, आणि जिथे काळाच्या पलीकडे असलेली साक्षीस्थिती टिकून राहते. ही ओवी योगींच्या आत्मस्थितीचे वर्णन आहे आणि प्रत्येक मानवाच्या अंतर्मनातील ‘शुद्ध, मुक्त, चैतन्यस्वरूप आत्मा’कडे नेणारा दिव्य मार्गदर्शक दीप आहे.